Ankara’nın eski fotoğraflarına bakıldığında, tanıdık meydanların çevresinde bugün bulunmayan yapılar görülüyor. Kimi yapılar yeni iş hanlarına yer açmak için yıkıldı, kimi kamu binalarının bulunduğu alanlar meydan düzenlemelerine katıldı. Bazılarının adı ise kendileri ortadan kalkmasına rağmen aynı yerdeki yeni yapılarda yaşamaya devam etti.
Ulus ve Kızılay çevresindeki beş yapının geçmişi, tarihî konumları ve yerlerindeki dönüşüm; arşiv kayıtları, akademik araştırmalar ve kurumların yayımladığı bilgiler üzerinden incelendi.
TAŞHAN: OTELİN YERİNDE ÜNİVERSİTENİN KULLANDIĞI SÜMERBANK BİNASI VAR
Ulus Meydanı’nın eski görünümünde belirleyici yapılardan biri Taşhan’dı. Meydanın Taşhan adıyla anılmasına da kaynaklık eden yapı, Ankara’ya gelen yolcuların ve tüccarların konakladığı önemli adresler arasındaydı. Bir bölümünde Hotel d’Angora adıyla otel hizmeti veriliyordu.
Tarihî konumu, bugünkü Ulus Meydanı’nda eski Sümerbank Genel Müdürlük binasının bulunduğu alandı. Mehmet Tunçer’in Ulus’un dönüşümünü ele alan araştırması, Taşhan’ın yıkılarak yerine Sümerbank binasının yapıldığını belgeliyor. Kaynaklarda yıkım yılı farklı aktarıldığı için dönüşümü 1930’lu yıllar içinde değerlendirmek daha doğru oluyor.
Bugün bu alanda bulunan Sümerbank binası, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi tarafından kullanılıyor. Üniversitenin 2026 başvuru kılavuzunda Sosyal Bilimler Enstitüsünün adresi “Hükümet Meydanı No:2, Eski Sümerbank Binası” olarak belirtiliyor. Aynı yıl öğrenciler için düzenlenen oryantasyon toplantısının da binadaki etkinlik salonunda yapılacağı duyuruldu. Böylece bir dönem konaklama işlevi taşıyan alan, önce bankacılığa, ardından üniversite kullanımına geçti.
KIZILAY GENEL MERKEZ BİNASI: MEYDANA ADINI VEREN YAPININ YERİNDE AVM YÜKSELDİ
Kızılay Meydanı’nın adı, bugün ayakta olmayan Kızılay Genel Merkez binasından geliyor. Robert Oerley’in tasarladığı yapı, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Yenişehir’in önemli kamu binalarından biriydi. Önündeki bahçe ve havuz çevresi de kent yaşamının buluşma ve dinlenme alanları arasındaydı.
Yapı, Atatürk Bulvarı ile Gazi Mustafa Kemal Bulvarı’nın kesiştiği Kızılay Meydanı köşesinde bulunuyordu. 1979’da yıkılmasının ardından aynı alanda yeni bir yapı için uzun süren proje ve inşaat dönemi başladı. Yerine yapılan bina, 2011’in sonunda Kızılay AVM olarak açıldı.
Ancak bugünkü durumu anlatırken AVM’nin faaliyetlerine ilişkin değişikliği de belirtmek gerekiyor. 2026’da güçlendirme ve yenileme çalışmaları nedeniyle geçici olarak kapatılan Kızılay AVM’nin yeniden açılması 2027 için planlanıyor.
SOYSAL APARTMANI: SİNEMA VE EĞLENCE MEKÂNLARINDAN İŞ HANINA
Kızılay’daki Soysal Apartmanı, yalnızca konutlardan oluşan bir yapı değildi. Ulus Sineması, Süreyya Pavyonu ve Madam Marga’nın dans okulu gibi mekânlarıyla dönemin sosyal yaşamında da yer tutuyordu.
Ragıp Soysal’ın adını taşıyan apartmanın projesi, 1934’te açılan yarışmada seçildi. Tasarım Bekir İhsan Ünal’a aitti; yapının bir bölümü 1935’te tamamlandı. Apartman, Atatürk Bulvarı ile Ziya Gökalp Caddesi’nin birleştiği köşede, Kızılay binasının karşı tarafında yer alıyordu.
Kaynaklar yıkım tarihini 1966–1968 arasında farklı biçimlerde aktarıyor. Blokların farklı zamanlarda kaldırıldığına ilişkin bilgiler de bulunduğundan, yapının 1960’ların ikinci yarısında ortadan kalktığını belirtmek mümkün.
Eski apartmanın bulunduğu alanda bugün bulvar köşesindeki banka yapısı ile Soysal İş Hanı ve Çarşısı bulunuyor. Soysal adı yeni yapıda korunurken, apartmanın sinema ve eğlence mekânlarıyla birlikte oluşturduğu eski düzen günümüze ulaşmadı.
İSTANBUL OTELİ VE PASTANESİ: YERİNİ ULUS İŞ HANI ALDI
Ankara’nın eski buluşma noktalarından İstanbul Pastanesi, Ulus’ta bir otel yapısının alt katında hizmet veriyordu. 1923’te açılan pastane; yazarların, sanatçıların ve eğitimcilerin bir araya geldiği adreslerden biri oldu. Hisar dergisinin yayımlanması fikrinin tartışıldığı mekânlar arasında da yer aldı.
Tarihî adresi, Karaoğlan Caddesi çevresinde, Taşhan’ın karşısında ve Ulus Meydanı’ndan Anafartalar Caddesi’ne çıkılan kesimdeydi. İstanbul Oteli ve Pastanesi’nin bulunduğu alan, 1950’lerde Ulus’un yeniden düzenlenmesi sırasında değişti. Pastane 1955’te yıkıldı; bu kesimde Ulus İş Hanı inşa edildi.
Bugün burada Ulus İş Hanı bulunuyor. Ankara Büyükşehir Belediyesinin proje sayfasına göre yapının bakım, onarım ve tadilat çalışmaları tamamlandı. Hanın bazı bölümleri teknoloji merkezi olarak üniversite öğrencileri ve girişimcilere, bazı bölümleri ise yeni mezun avukatlara yönelik kullanıma ayrıldı.
İLLER BANKASI: KAMU BİNASININ BULUNDUĞU ALAN MEYDANA KATILDI
Seyfi Arkan’ın tasarladığı İller Bankası Genel Müdürlük binası, 1937’de tamamlandı. Yarışmayla elde edilen proje, erken Cumhuriyet döneminin modern mimarlık örnekleri arasında yer alıyordu.
Bina, Atatürk Bulvarı üzerinde, Gençlik Parkı’nın karşısında ve Hergelen —diğer adıyla İtfaiye— Meydanı’nın yanında bulunuyordu. Uzun yıllar bankanın genel müdürlük hizmetlerinde kullanılan yapı, Haziran 2017’de yıkıldı.
Yapının bulunduğu alan, arkasında inşa edilen Melike Hatun Camii’nin çevre düzenlemesine katıldı. Kent tarihi kaynakları eski banka binasının yerini, caminin önündeki meydan ve açık alanla eşleştiriyor. Burada “bankanın yerine cami yapıldı” şeklindeki kısa anlatım, yapıların konumlarını tam karşılamıyor: Cami bankanın arkasında yükselirken, banka binasının kaldırılmasıyla önündeki alan genişletildi.
