Çoğumuz bunu basit bir misafirperverlik kuralı olarak görürüz; ancak bayramlarda tatlı ikram etme geleneği, yüzlerce yıllık kültürel, psikolojik ve hatta siyasi bir geçmişe dayanıyor.
ŞÜKÜR BAYRAMINDAN ŞEKER BAYRAMINA
Ramazan ayının bitişiyle kutlanan bayramın asıl adı "Iyd-ı Fıtır" yani Fıtır Bayramı’dır. Osmanlı döneminde ise bir ay boyunca tutulan orucun ve nefis terbiyesinin bir teşekkürü olarak "Şükür Bayramı" denirdi. İlginçtir ki Osmanlı Türkçesinde “Şükür” ve “Şeker” kelimelerinin yazılışları aynıdır. Zamanla halk, tatlı ikramı alışkanlığıyla birlikte bayramı okurken “Şeker Bayramı” şeklinde telaffuz etmeye başladı. Böylece şeker, bayramların mutlak başrolü haline geldi.
YENİÇERİLER VE PADİŞAHIN GİZLİ SÖZLEŞMESİ
Osmanlı’da tatlı, sıradan bir ikram değil, devlet ile ordu arasındaki sadakatin göstergesiydi. Ramazan ayının ortasında düzenlenen "Baklava Alayı" töreninde padişah, askerlere devasa tepsilerle baklava ikram ederdi. Her on askere bir tepsi baklava düşecek şekilde dağıtım yapılırdı. Yeniçeriler baklavayı coşkuyla kabul ederse, padişaha ve devlete “Sadığız, isyan niyetimiz yok” mesajı verilmiş olurdu. Tepsilerin devrilmesi veya reddedilmesi ise saray için en büyük kabus anlamına gelirdi. Tatlı, devletin nabzını ölçen gizli bir diplomasi aracına dönüşüyordu.
ACILI KAHVENİN YANINDAKİ TATLI DENGE
Bayramlarda tatlı ikramının bir diğer anlamı da Türk kahvesi kültürüyle ilişkilidir. Geleneksel Türk kahvesi sert ve şekersizdir, hayatın zorluklarını ve acılarını temsil eder. Misafire ikram edilen küçük lokum veya akide şekeri ise bu acıyı dengeleyen bir dostluk ve muhabbet sembolüdür. Bayramlar, kırgınlıkların unutulduğu, küslerin barıştığı günlerdir. Eskilerin “Tatlı yiyelim, tatlı konuşalım” felsefesi, hem kafiye hem de tatlıyı kullanarak çatışmayı ve kırgınlığı azaltma aracıdır.
BAYRAMLARIN DERİN PSİKOLOJİSİ
Toplumsal ritüeller boşlukta oluşmaz; arkalarında mutlaka derin bir psikolojik ve sosyolojik ihtiyaç vardır. Tatlı yemek, biyolojik olarak beynin ödül merkezini uyarır ve mutluluk hormonu salgılatır. Eskiden şeker ve bal, ulaşılması zor ve özel günlerde tüketilen lüks maddelerdi. Birine tatlı sunmak, ona en değerli şeyi sunmak anlamına gelirdi. Bayramlarda tatlı ikram etmek, hem psikolojik hem de toplumsal bir geleneğin sonucu olarak günümüze kadar geldi.
