Türkiye’nin “yaşlı ülke” gerçeğiyle yüzleştiği bir dönemde, sosyal güvenlik sisteminde atılacak adımlar yalnızca bugünün değil, gelecek kuşakların mali güvenliği açısından da kritik önem taşıyor.
Eski SGK Başmüfettişi İsa Karakaş, kaleme aldığı değerlendirmede sosyal güvenlik sisteminin mevcut haliyle alarm verdiğini belirterek köklü dönüşüm ihtiyacına dikkat çekti. Dijitalleşme, yapay zekâ uygulamaları ve hızla yaşlanan nüfusun dengeleri zorladığını ifade eden Karakaş, Türkiye’nin demografik değişime rağmen henüz kapsamlı bir reform gerçekleştirmediğini vurguladı.
ÇALIŞTIKÇA DÜŞEN MAAŞ TARTIŞMASI
Mevcut sistemde en çok eleştirilen başlıkların başında, prim ödeme süresi uzadıkça bazı çalışanların beklenenin aksine daha düşük emekli maaşıyla karşılaşabilmesi geliyor. Özellikle asgari ücret ve yakın seviyelerde gelir elde eden sigortalılar açısından, uzun süre sistemde kalmanın avantaj sağlamadığı örnekler dikkat çekiyor.
Yüksek enflasyon dönemlerinde sistemde daha uzun süre kalıp daha fazla prim ödeyen bazı çalışanların, taban maaşta eşitlenmesi ya da daha düşük aylıkla karşılaşması eleştirilerin odağında. Bu durumun çalışanları “yaşı dolar dolmaz” sistemden çıkmaya yönelttiği belirtiliyor. Karakaş’a göre bu tablo sosyal güvenliğin temelini zedeliyor ve erken emekliliği fiilen teşvik ediyor.
“KAYBET-KAYBET” SENARYOSU
Uzmanlara göre mevcut yapı hem çalışan hem de sistem açısından riskli bir tablo oluşturuyor. Çalışan, daha uzun süre prim ödeyip beklediği karşılığı alamazken; sistem ise erken emeklilik nedeniyle hem prim gelirinden mahrum kalıyor hem de daha uzun süre maaş ödemek zorunda kalıyor. Bu durum “kaybet-kaybet senaryosu” olarak tanımlanıyor.
Artan yaşlı nüfus oranı da tabloyu ağırlaştırıyor. Aktif çalışan sayısı ile emekli sayısı arasındaki dengenin bozulması, sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliğini doğrudan etkiliyor.
ORTA VADELİ PROGRAM’DA SOSYAL GÜVENLİK VURGUSU
Hükümetin Orta Vadeli Programı’nda sosyal güvenlik sisteminin mali yapısının güçlendirilmesine yönelik hedefler yer alıyor. Bu çerçevede kayıt dışı istihdamla daha etkin mücadele, sistem dışında kalan grupların kapsama alınması ve yeni çalışma modellerine uyum sağlanması öne çıkan başlıklar arasında.
Ayrıca yaşlanan nüfusun oluşturacağı mali yükün hafifletilmesi, sağlık harcamalarında verimliliğin artırılması ve israfın azaltılması da planlanan adımlar arasında gösteriliyor.
“ÇALIŞTIKÇA KAZANDIRAN” YENİ MODEL ÇAĞRISI
Karakaş, özellikle maaş bağlama oranlarındaki düşüşün 1999 ve 2008 sonrası dönemde çalışanları dezavantajlı hale getirdiğini savunuyor. Bu nedenle daha uzun süre istihdamda kalmayı teşvik eden, hakkaniyet ve aktüeryal dengeyi gözeten yeni bir model öneriliyor.
Öne çıkan reform başlıkları arasında prim tabanının genişletilmesi, tahsilat süreçlerinin güçlendirilmesi, SGK’nın bilişim altyapısının modernize edilmesi ve kurumlar arası veri paylaşımının artırılması yer alıyor. Ayrıca teşvik sisteminin sadeleştirilmesiyle hem işveren hem de çalışan açısından daha şeffaf ve öngörülebilir bir yapı hedefleniyor.
