Osmanlı tarihinin en etkili devlet adamlarından biri olan İdris-i Bitlisî, hem usta bir tarihçi hem de imparatorluğun doğu politikasını şekillendiren bir diplomattı. Özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun Osmanlı'ya katılmasında oynadığı rolle tanınan Bitlisî; "Heşt Behişt" adlı eseriyle de Osmanlı tarih yazıcılığına yeni bir çığır açtı. Peki İdris-i Bitlisî kimdir, hangi padişah döneminde yaşamıştır ve eserleri nelerdir?
İDRİS-İ BİTLİSÎ KİMDİR?
İdris-i Bitlisî (tam adıyla İdris b. Hüsameddin Ali el-Bitlisî), yaklaşık 1452-1457 yılları arasında doğdu ve 1520'de İstanbul'da vefat etti. Kürt kökenli bir Osmanlı devlet adamı, tarihçi ve edebiyatçı olan Bitlisî; tıp, kozmoloji, felsefe, tasavvuf, siyaset, ahlak ve tarih gibi pek çok alanda eser vermiş çok yönlü bir âlimdi. Kaynaklarda "Mevlânâ İdris" ya da "Molla İdris" olarak da anılır; "Hakîmüddin" ve "Kemâleddin" unvanlarıyla tanınır. Şiirlerinde ise kendi adı olan "İdris"i mahlas olarak kullanmıştır.
HANGİ PADİŞAH DÖNEMİNDE YAŞADI?
İdris-i Bitlisî, birden fazla Osmanlı padişahının döneminde önemli görevlerde bulundu. Osmanlı hizmetine, Akkoyunlu Devleti'nin yıkılıp Safevî takibatına maruz kaldıktan sonra II. Bayezid döneminde girdi ve sarayda özel kâtiplik ile nişancılık yaptı. Asıl etkisini ise Yavuz Sultan Selim (I. Selim) döneminde gösterdi. Çaldıran Seferi'ne katılan ve doğu siyasetinin kritik ismi haline gelen Bitlisî, ömrünün son dönemini ise Kanuni Sultan Süleyman devrinde İstanbul'da ilmî çalışmalarla geçirdi ve padişaha şark seferi konusunda tavsiyelerde bulundu.
HANGİ AŞİRETTEN? ETNİK KÖKENİ
İdris-i Bitlisî'nin belirli bir aşirete mensubiyetine dair kaynaklarda kesin bir bilgi bulunmuyor. Kendisi, belirli bir aşiretten çok Bitlis kökenli bir ulema ailesine mensuptur. Babası, Bitlis ve Hakkâri çevresinin âlim ve şeyhlerinden Hüsameddin Ali el-Bitlisî'dir; Hüsameddin Ali, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın sarayında hizmet etmiştir. Bitlisî'nin etnik kökeni genel olarak "Kürt asıllı" kabul edilir; bu görüş, özellikle onun "Selim Şah-nâme" adlı eserinde Kürt beyleriyle etnik bağının bulunduğunu ifade etmesine dayandırılır. Bazı kaynaklarda ise Türk olduğu ileri sürülmüştür. Dolayısıyla bu konu, kesinleşmiş bir aşiret bilgisinden ziyade tartışmalı bir köken meselesidir.
OSMANLI'NIN DOĞU SİYASETİNDEKİ ROLÜ
Bitlisî'nin tarihteki en kalıcı etkisi, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun Osmanlı'ya bağlanması sürecinde oynadığı roldür. Çaldıran Zaferi'nin ardından bölgedeki Kürt aşiret beyleriyle görüşen Bitlisî, onları Osmanlı Devleti'ne katılmaya ikna etti; Safevî kuşatması altındaki Diyarbakır'ın kurtarılmasında hizmeti geçti. 1515'te I. Selim'in verdiği yetkiyle, Osmanlı'yla iş birliği yapan Kürt beylerini vali olarak atadı ve bu valiliklerin babadan oğula geçmesi gibi bir ayrıcalık tanınmasını sağladı. 1516'da ise merkezi Diyarbakır olan Arap ve Acem Kazaskerliği'ne getirilerek Osmanlı'nın en yüksek ilmî rütbelerinden biriyle ödüllendirildi. Bir dönem Diyarbakır'ı vekâleten yönetti ve Mısır'ın ilhakının ardından bölgede Osmanlı yönetiminin şekillenmesine katkıda bulundu.
EDEBÎ VE TARİHÎ KİMLİĞİ: "HEŞT BEHİŞT"
Bitlisî, asıl ününü II. Bayezid'in emriyle Farsça kaleme aldığı "Heşt Behişt" (Sekiz Cennet) adlı Osmanlı tarihiyle elde etti. Yaklaşık otuz ayda tamamlayıp 1506'da padişaha sunduğu bu eserle Osmanlı tarih yazıcılığında İran ekolünü başlattı ve tarihe edebiyatı katan süslü yazım geleneğinin ilk temsilcisi oldu. Kaside ve mesnevilerinde Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Senâî, Abdurrahman-ı Câmî ve Şebüsterî'nin etkileri görülür.
ESERLERİ
İdris-i Bitlisî'nin çoğu Farsça, bir kısmı Arapça ve Türkçe olan çok sayıda telif, tercüme ve şerh niteliğinde eseri bulunuyor. Öne çıkan eserleri arasında şunlar yer alır: Osmanlı tarihini anlatan başyapıtı "Heşt Behişt"; Yavuz Sultan Selim dönemini konu alan "Selim Şah-nâme" (Selimname); ve Farsçadan tercüme ettiği "Hayâtü'l-hayavân" (Hayvanların Hayatı) adlı eser. Bunların yanı sıra tıp, tasavvuf, ahlak ve felsefe alanlarında kaleme aldığı çeşitli risale, kaside ve şerhleri de literatürde anılır.
AİLESİ
İdris-i Bitlisî'nin Zeynep Hatun adlı bir hanımla evli olduğu biliniyor; Zeynep Hatun'un Eyüp Sultan Gümüşsuyu mevkiinde bir camisi bulunuyor. Çocuk sayısı hakkında kesin bilgi olmamakla birlikte en tanınan oğlu, babası gibi âlim ve devlet adamı olan ve I. Süleyman döneminde önemli görevlerde bulunan Ebülfazl Mehmed Efendi'dir (ö. 1574). "Emîrek" mahlaslı Mustafa Çelebi adlı bir başka oğlundan da söz edilir. Bitlisî, İstanbul'da hayatını kaybetti ve Eyüp'te toprağa verildi.
