15 Kasım, Ankara’nın edebiyat tarihinde küçük ama yeri belli bir yıldönümü. Vahit ve Reşat Önat kardeşler, 1953 yılının o günü Tuna Caddesi’nde Piknik’i açtı. Adresi kapı numarasına kadar biliniyor: Tuna Caddesi 1/A. Yine de bir Ankaralının burayı tarif etmek için numaraya ihtiyacı yoktu. Yalçın Ergir’in aktardığına göre dolmuşta “Piknik’te inecek var” demek yeterdi. Aynı yer, yıllar sonra Sevgi Soysal’ın Yenişehir’de Bir Öğle Vakti romanının ilk sayfasında okurun karşısına çıkacaktı.
Piknik’e gelmeden önce bu edebiyat rotasının iki ayrı merkezi vardı. Ulus’ta lokantalarla otel pastaneleri gazetecileri ve yazarları bir araya getiriyordu. Yenişehir’de ise Atatürk Bulvarı’ndan aynı sokağa bakan iki pastaneden birinde yeni bir şiir arkadaşına okunuyor, ötekinde şiir matineleri düzenleniyordu. Bugün o masaların yerini, eski bir telefon rehberindeki adres, bir gazete ekindeki fotoğraf ve yazarların birbirinden yıllar sonra kaleme aldığı anılar gösteriyor.
KARPİÇ’İN YUVARLAK MASASINA KİMLER OTURABİLİRDİ?
Ulus’taki Karpiç’in resmî adı bir dönem Şehir Lokantası’ydı. Ankaralılar ise lokantayı işletmecisi Karpovitch’in adıyla andı. İlk adresi Taşhan’dı. Lokanta 1930’ların başında Şehir Bahçesi’ne, Bankalar Caddesi ile bugünkü İnebolu Sokağı’nın buluştuğu köşeye taşındı. Gazeteci Çetin Altan’ın hatırladığı yuvarlak masa da buradaki barın önündeydi. Kışın salonun dip köşesinde duran masa, yazın bahçeye çıkarılırdı.
Masanın iki değişmez ismi Aka Gündüz ile Nurettin Artam’dı. Yanlarına oturmanın kendine göre bir usulü vardı: Konuk olmak isteyen önce ikisinden izin isterdi. Cumhuriyet’in 24 Ocak 1988 tarihli dergi ekinde yayımlanan bir fotoğraf, o masada kimlerin bir araya geldiğini bugün de gösteriyor. Karede iki yazarın yanında Anadolu Ajansı Genel Müdürü Süreyya Kalabay, opera sanatçısı Vedat Gürten, tiyatro eleştirmeni Lütfü Ay ve “Baba Karpiç” diye anılan işletmecinin kendisi de var.
İSTANBUL PASTANESİ’NDE BİR DERGİNİN ADI KONDU
Taşhan’ın karşısındaki İstanbul Oteli’nin alt katında başka bir edebiyat çevresi toplanıyordu. İstanbul Pastanesi’nin müdavimlerinden Suut Kemal Yetkin, Ahmet Hamdi Tanpınar’la öğretmenlik yaptıkları günlerden bir alışkanlıklarını anlatır. Ders çıkışı Ankara Palas’a kadar yürür, oteldeki Haşet Kitabevi’ne uğrayıp yeni kitaplara bakar, ardından pastaneye geçerlerdi. Böylece o dönemin Ulus’unda bir edebiyatçının öğleden sonra izlediği yol, iki arkadaşın anısında sokak sokak korunmuş oldu.
Pastanenin yayıncılık tarihindeki en kalıcı izi ise Hisar dergisi oldu. Mehmet Çınarlı ile İlhan Geçer burada tanıştı. Derginin kuruluş hazırlıklarında kimin hangi sorumluluğu üstleneceği yine bu masalarda kararlaştırıldı. Çınarlı derginin sahibi, Geçer sorumlu müdürü oldu. Çınarlı’nın anılarına göre, Ankara Kalesi’nden esinlenen ekip dergiye önce Kale adını vermeyi düşündü, ardından Hisar üzerinde uzlaştı. İlk sayı 16 Mart 1950’de çıktı.
Hisarcılar, hafta içi birkaç saatlerini, hafta sonları ise günün neredeyse yarısını burada geçiriyordu. Dergiye girecek yazılar masalarda elden ele dolaşıyordu. İstanbul Pastanesi, Ulus İşhanı için yapılan düzenlemeler sırasında 1955’te yıkıldı. Bugün eski Ulus’ta Hisar’ın izini arayanların bakacağı yer, derginin ilk sayısından yalnızca beş yıl sonra ortadan kalkan bu pastanenin adresi.
ÖZEN’DE BİR YAZ GÜNÜ OKUNAN ŞİİR: “SAKSILAR”
Atatürk Bulvarı’ndan bugünkü İzmir Caddesi’ne dönerken sağ köşede bir zamanlar Armağan Apartmanı yükseliyordu. Altındaki Özen Pastanesi, 1942 Ankara Telefon Rehberi’nde Atatürk Bulvarı 48, Yenişehir adresiyle kayıtlıydı. O dönemde İzmir Caddesi’nin adı Uçar Sokak’tı. Hilmi Öz’ün işlettiği pastanenin beyaz tentesi altında oturanlar, bulvardan gelip geçenleri seyredebilirdi.
Nurullah Ataç için Özen, randevu verdiği tanıdık bir adresti. Kızı Meral Ataç’ın anlatımına göre babası gününün büyük bölümünü burada geçirirdi. Özen’in şiir tarihindeki yerini anlatan en somut hatıra ise Oktay Rifat’a ait. 1937 yazında Orhan Veli ile pastanede otururken ona ölçüsüz ve uyaksız yazdığı “Saksılar” şiirini okudu. Oktay Rifat, yıllar sonra o masadaki konuşmayı, Garip şiirine varacak arayışın ilk adımlarından biri olarak hatırladı.
KUTLU’DA ŞAİRLERİ DİNLEYEN GENÇ BİR OKUR VARDI: ADALET AĞAOĞLU
Özen’in karşısındaki Kutlu Pastanesi de şairlerin uğrak yeriydi. Buradaki buluşmaları bir de o yıllarda henüz öğrenci olan Adalet Ağaoğlu’nun gözünden biliyoruz. Ağaoğlu, kardeşi Ayhan Sümer’le birlikte bir akrabalarının kendilerini Kutlu’ya götürdüğünü anlatır. Hatırında kalan masada Ahmet Muhip Dıranas, Nurullah Ataç ve Cahit Sıtkı Tarancı vardı. Üçü yaklaşık on beş günde bir burada buluşuyordu.
Ayhan Sümer’in hatırladığı aylık şiir ve edebiyat matinelerine Ahmet Kutsi Tecer de katılıyordu. Kutlu’nun üst katında ise satranç oynanıyordu. Dönemin başbakanı Şükrü Saraçoğlu’nun akşamları satranç için buraya gelmesi, pastanenin aynı çatı altında ne kadar farklı çevreleri buluşturduğunu gösteren ayrıntılardan biri.
PİKNİK’TE 1950 KUŞAĞI VE TUNA CADDESİ’NE BAKAN CAMEKÂN
Kızılay’a gelindiğinde buluşmanın biçimi de değişiyordu. Piknik, Tuna Caddesi’nin Atatürk Bulvarı’na açıldığı yerde hem şarküteri hem lokanta olarak hizmet veriyordu. Hızlı servisi ve sosisli sandviçleriyle tanındı. Ressam Cemil Eren’in anılarında burası, iş çıkışında Kızılay’a inen tiyatrocuların, müzisyenlerin, mimarların ve yazarların birbirini bulduğu yerdi. İstanbul’dan birkaç günlüğüne gelen sanatçılar bile tanıdık birine rastlamak için Piknik’e uğrardı.
Piknik’le anılan edebiyatçılar arasında Güner Sümer, Ferit Edgü, Demir Özlü, Ahmet Oktay ve Erdal Öz bulunuyor. Cemal Süreya, Turgut Uyar, Tomris Uyar ve Bilge Karasu da mekâna yolu düşen isimlerden. Masaları kadar Tuna Caddesi’ne bakan camlı bölümü de hatırlanıyor. Yalçın Ergir’in arşivindeki fotoğraflarda görülen bu bölüm, içeride oturanların öğle kalabalığını izlediği yerdi. Sevgi Soysal’ın romanında tam da bu kalabalık başrole geçecekti.
SEVGİ SOYSAL’IN GÖZÜ ÖNÜNDE DEVRİLEN KAVAK
Yenişehir’de Bir Öğle Vakti’nin Ankara’yla bağını en açık anlatan kişi Sevgi Soysal’ın kendisi. Yazar, Orhan Duru’nun sorularını yanıtladığı ve 21 Eylül 1973’te Milliyet Sanat’ta yayımlanan söyleşide, 12 Mart 1971 dolaylarında tesadüfen Piknik’in yakınında bulunduğunu anlatıyor. Orada bir kavak devrilmiş, itfaiyeciler gelmişti. Soysal’ın aklında kalan, ağaç devrilirken çevresindeki insanlarla o an arasında kurduğu bağlantılardı.
Romanın açılışında kavak sallanırken Kızılay’da öğle telaşı sürer. Bir mağazadan çıkanla içeri girmeye çalışan, işe yetişenle caddede oyalanan aynı dar alanda karşılaşır. Soysal, söyleşide bu kalabalığa bir film kamerasının objektifinden bakmak istediğini anlatır. Böylece Ankara’nın edebiyat rotasında Piknik’e ayrı bir yer açar. Karpiç’ten geriye kimin nereye oturduğunu gösteren bir masa fotoğrafı kalmıştır. Piknik’in önünden o öğle vakti geçen kalabalığı ise bugün hâlâ bir romanın ilk sayfalarında görmek mümkün.
