DİVRİĞİ ULU CAMİİ'NDE DİKKAT ÇEKEN İNSAN SİLÜETİ
Sivas'ın Divriği ilçesinde bulunan ve Anadolu'nun en önemli tarihî yapıları arasında gösterilen Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, bu kez tavan süslemelerinde fark edilen insan silüetiyle gündeme geldi.
1985 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan yapı, taş işçiliği, mimari özellikleri ve sembolik bezemeleriyle dikkat çekiyor. Yapının darüşşifa bölümündeki tavan işlemelerine belirli bir açıdan bakıldığında insan yüzünü andıran bir görüntü oluştuğu öne sürüldü.
Ortaya çıkan görüntünün kime ait olabileceği ve bilinçli olarak tasarlanıp tasarlanmadığı ise henüz bilimsel olarak açıklığa kavuşmadı.
YÜZYILLARDIR AYAKTA KALAN TARİHÎ YAPININ SIRRI
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Anadolu Selçuklu Devleti'ne bağlı Mengücek Beyliği döneminde inşa edildi.
Cami bölümü Süleyman Şah'ın oğlu Ahmet Şah, darüşşifa bölümü ise Turan Melek tarafından yaptırıldı. Baş mimarlığını Ahlatlı Hürrem Şah'ın üstlendiği yapının inşasına 1228 yılında başlandığı, çalışmaların 1243 yılında tamamlandığı aktarılıyor.
Yapının mimarı Hürrem Şah'ın diğer eserlerine ilişkin bilgilerin sınırlı olması da tarihî yapı hakkındaki araştırmaların dikkat çeken konuları arasında bulunuyor.
41 YIL SONRA YENİ BİR GÖRÜNTÜYÜ GÜNDEME TAŞIDI
Sivaslı gazeteci Sirer Doğan, yıllar önce Divriği Ulu Camii'nin kapılarında güneş ışığının etkisiyle ortaya çıkan ve namaz kılan insan figürlerine benzetilen gölgeleri fotoğraflamıştı.
Doğan, aradan geçen 41 yılın ardından bu kez darüşşifa bölümünün tavanında farklı bir görüntü fark etti.
Belirli bir noktadan bakıldığında tavan işlemelerinin bir erkek yüzünü andırdığını belirten Doğan, görüntüde çekik gözler, belirgin elmacık kemikleri ve aşağı doğru uzanan bıyık izlenimi oluştuğunu ifade etti.
Doğan, söz konusu silüetin Ahmet Şah'ı temsil ediyor olabileceği ihtimalini gündeme getirdi.
Ancak figürün gerçekten bir insanı temsil etmek amacıyla yapıldığına veya Ahmet Şah'a ait olduğuna ilişkin kesin bir bulgu bulunmuyor.
PROF. DR. TUZTAŞI: "DÖNEMİNİN ÖNEMLİ BİR MERKEZİ"
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mimarlık, Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, ortaya atılan iddiayı değerlendirirken öncelikle yapının tarihî ve mimari özelliklerinin dikkate alınması gerektiğini söyledi.
Darüşşifanın yalnızca mimari açıdan değil, dönemindeki sağlık hizmetleri bakımından da önemli bir merkez olduğunu belirten Tuztaşı, yapıdaki sembollerin farklı anlamlar taşıyabileceğine dikkat çekti.
Prof. Dr. Tuztaşı, şu ifadeleri kullandı:
"Kıymetli gazeteci, şehrimizin entelektüeli Sirer beyin açıklamalarını ben de gördüm. Önce mekanı tanımlamak gerekiyor. Banisi Turan Melek, bu bölüm hastaların tedavi edildiği ana bölüm olan şifahane kısmı. Bu yapının hem dış kısmında hem de içerisinde semboller var. Buranın şifahane olduğunu gösteren bazı bulgular var. Bu şifahanedeki ses akustiğin fiziksel ve matematiksel olarak düşünüldüğünde bilimsel tabanı olduğuna yönelik bilimsel çalışmalar da var. Bu yapıyla ilgili somut göstergeler var bir de soyut göstergeler var. Hem banisi, hem ustası, hem yapılma biçimi, armağan edilme biçimi, dönemin şartları göz önüne alındığında önemli hekimlerin hasta tedavi ettiği önemli bir merkez"
GİZLİ BİR AŞKIN METAFİZİK YANSIMASI OLABİLİR Mİ?
Tavan süslemelerinde görülen figürün anlamına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, yapının banisi Turan Melek ile Ahmet Şah arasındaki ilişkinin tarihçiler tarafından farklı şekillerde yorumlandığını belirtti.
Tuztaşı, söz konusu figürün iki isim arasındaki olası duygusal bağla ilişkilendirilmesinin bir yorum olduğunu, ancak bunun araştırılmaya değer bir ihtimal olarak ele alınabileceğini ifade etti.
Prof. Dr. Tuztaşı, açıklamasında şunları söyledi:
"Belgelerden öğrendiğimiz kadarıyla burası Turan Melek'in düşünce sistemi ile dönemin hekimi Abdullah Bağdadi ile buraya kafa yordukları, camisi ile o dönem Anadolu'da benzeri bulunmayan önemli bir merkez. Yapıya baktığımızda, günümüzde dahi kullanılmakta olan çeşitli tıbbi motifler görüyoruz. Baktığımızda burada bir insan figürü görüyoruz. Bu motifin ortaya çıkması şöyle bir soruyu sordurabilir. ‘Burada bir insan figürü var, soyut olarak bir anlam yüklenmiş. Banisinin Turan Melik olduğunu dikkate aldığımızda neden Turan Melek'in değil de Sirer beyin dediği gibi Ahmet Şan'ın figürü var? Burada da ortaya şu çıkıyor, Turan Melek ve Ahmet Şan'ın evli olup olmadıkları ile ilgili, akraba oldukları ile ilgili çok çeşitli tartışmalar var. Kimi araştırmacılar evli olmadıklarını ileri sürüyor. Bu yapı metafizik anlamlar yüklenin motiflerin işlendiği bir yapı olduğuna göre yapının mimarı nasıl imzasını çok küçük bir yere sakladı ise Ahmet Şan'ın isminin kitabede bile isminin olmamasına rağmen Turan Melek'in katkının anlamını göstermesi için böyle bir baş merkeze Ahmet Şan'ın figürünü işletmiş midir? Gerçekten böyle bir iktidarın resmi bir aşk metafiziğinin farklı bir boyut olarak burada böyle bir görselin çıkması için bir şifreleme yapılmış mıdır? Yapılmışsa da şaşırmam"
"BU RESMİN KESİNLİKLE AHMET ŞAH OLDUĞUNU SÖYLEYEMEM"
İnsan yüzüne benzetilen görüntünün kimliği konusunda kesin bir değerlendirme yapmanın mümkün olmadığını vurgulayan Tuztaşı, mimari süslemelerin bilimsel yöntemlerle incelenmesi gerektiğini belirtti.
Yapının çeşitli bölümlerinde sembolik anlamlar taşıdığı düşünülen işaretler bulunduğunu ifade eden Tuztaşı, yeni fark edilen silüetin de bu çerçevede araştırılabileceğini söyledi.
Prof. Dr. Tuztaşı, şu açıklamalarda bulundu:
"Yapıda genelde hem Turan Melek hem de Ahmet Şah'ın bu yapıda kendilerinin emekleriyle ilgili, katkılarıyla ilgili, söylemeye çalıştıkları sözlerle ilgili, şu ana kadar açık, çeşitli taş işaretlerini görüyoruz. Bu biraz daha gizemli. Bu resmin kesinlikle Ahmet Şah olduğunu söyleyemem. Figürde baş kısmını görüyorsunuz. Kıyafet ölçeği biraz farklı. Söylediğim gibi bunların bilimsel olarak biraz sorgulanması lazım. Bu yapı çeşitli gizemler içerdiği için semboller üzerinden okuyoruz. Yaptıranların üzerindeki o yapıya yükledikleri bazı anlamları çeşitli şifreleme yöntemlerinin olduğuna inanıyoruz. Hem plan şemalarında hem dekorasyonlarda. Şaşırtıcı mı değil. Ancak dediğim gibi bilimsel tabanına inerek değerlendirmek lazım diye düşünüyorum"
AHMET ŞAH'IN FİGÜRÜ TAVAN SÜSLEMELERİNE Mİ İŞLENDİ?
Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, darüşşifa bölümündeki kitabede Ahmet Şah'ın adına yer verilmemesinden hareketle figürün sembolik bir anlam taşıyabileceği ihtimalini değerlendirdi.
Turan Melek'in Ahmet Şah'a yönelik duygularını mimari bir sembolle ifade etmiş olabileceğini öne süren Tuztaşı, bunun kanıtlanmış bir tarihî gerçek olmadığını vurguladı.
Tuztaşı, konuya ilişkin şu ifadeleri kullandı:
"iki insan figürü var. Birinin Turan Melek diğerinin Ahmet Şah olduğunu düşünüyoruz. Çünkü kitabede Ahmet Şah'ın ismi geçmiyor. Turan Melek'in geçiyor. Ahmet Şah yapının hiçbirinde yok. Ama böyle bir figür çıktı karşımıza. Turan Melek, ‘ben burada Ahmet Şah'ı görmek istiyorum' demiş olabilir mi? Bir hediye ve sürpriz olarak yapılmış olabilir mi? Yapının baş mimarı Hürrem Şah'ın hikayesi de çok garip. Bu yapının tamamlandığında da hayatta değil, bundan başka da bir yapıda şeflik yaptığını, herhangi bir yapıyla ilgili tasarım yaptığı, başka bir yapıda bu marifetleri ortaya koyduğunu görmüyoruz. Buna benzer semboller var ancak doğrudan hiçbir Sivas hem Sivas kent merkezinde hem de bu yapıda başka bir yerde yok. Bu siluetin tekrar tekrar gözden geçirmesi gerekiyor. Dediğimiz gibi Turan Melek'in iç dünyasında, bu yapıya yüklediği anlamlar ve Ahmet Şah'a duyduğu böyle bir aşk varsa ve onun metafizik boyutuyla tam da orada merkeze işletmiş olabilir."
GİZEMLİ SİLÜETİN BİLİMSEL OLARAK İNCELENMESİ GEREKİYOR
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası'ndaki tavan süslemelerinde fark edilen görüntünün bilinçli olarak oluşturulmuş bir figür olup olmadığı henüz kesinlik kazanmadı.
İnsan yüzüne benzetilen şeklin mimari bezemelerin oluşturduğu görsel bir etki mi yoksa belirli bir kişiyi temsil eden sembolik bir tasarım mı olduğu, yapılacak ayrıntılı incelemelerle değerlendirilebilecek.
Prof. Dr. Tuztaşı'nın açıklamaları da silüetin Ahmet Şah'a ait olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmiyor. Tarihî yapıdaki figürün kökeni ve anlamı, bilimsel araştırmalarla açıklığa kavuşturulmayı bekliyor.
