Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) Genel Başkanı Prof. Dr. Muhammet Enes Kala, Konya’da gerçekleştirilen 15. Milletlerarası Mevlânâ Şiir Şöleni kapsamında yaptığı konuşmada, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin düşünce ve edebiyat dünyasındaki yerini ele aldı. D. Mehmet Doğan’ın aziz hatırasına ithaf edilen programda Kala, özellikle Mesnevî’nin birlik, beraberlik ve vahdet anlayışındaki rolüne dikkat çekti.
TYB Konya Şubesi ve Karatay Belediyesi iş birliğiyle, Kültür ve Turizm Bakanlığının desteğiyle düzenlenen 15. Uluslararası Mevlânâ Şiir Şöleni, Türkiye’nin yanı sıra farklı ülkelerden şair ve yazarları Konya’da bir araya getirdi. Programda şiirin evrensel dili, Mevlânâ’nın manevi mirası ve farklı kültürleri buluşturan irfan anlayışı öne çıktı.
MEVLÂNÂ’NIN ANADOLU’NUN İRFAN GELENEĞİNDEKİ YERİ
Kala, konuşmasında Mevlânâ’nın Kur’an ve hadislerden beslenen düşünce dünyasını şiir ve edebiyat aracılığıyla geniş bir kültürel zemine taşıdığını ifade etti. Mevlânâ’nın Anadolu’da oluşan irfanî şiirin en önemli temsilcileri arasında bulunduğunu belirten Kala, şiirin yalnızca bir anlatım biçimi değil, aynı zamanda manevi ve düşünsel bir idrak alanı oluşturduğunu dile getirdi. Muhammet Enes Kala’nın konuşmasında şu ifadeler yer aldı:
“Vahy-i ilâhînin ve nebevî hikmetin Anadolu topraklarında cân ve maya bulmasının, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin kudsî metinleri kültür ve halk içinde yaşayabilen edebiyat formuna dönüştürme basîretiyle mümkün olduğunu dile getirebiliriz. Kuşkusuz Mevlânâ, Kur’an ve hadîs-i şerîflerin derin hakîkatlerini tecrît edilmiş fikirler olmaktan çıkarıp günlük hayâtın ve duygu dünyâsının aktörlerine tercüme eden öncü bir zihindir. O, Anadolu’da teşekkül eden irfânî şiirin en güçlü, bereketli ve derin temsilcilerin başında gelir. Mevlânâ, edebiyat ve şiir kanalını zihnî ve kalbî derinlikle teçhîz ederek bu coğrafyanın rûh kökünü tahkîm etmiştir. Kalemi, aşk ve hikmetle atılan her adımın edebî bir âbideye nasıl dönüşebileceğini gösteren aşılmaz bir nirengi noktasını seslendirir. Bu derinlik, şiire beyân vâsıtası olma niteliğini aştırarak varlığın sırrını şerh eden mânevî bir idrâk zeminine tahvîline vesîle olur.”
YUNUS EMRE VE MEVLÂNÂ VURGUSU
Kala, Anadolu’nun şiir ve irfan geleneğinin şekillenmesinde Mevlânâ ile Yunus Emre’nin önemli bir yere sahip olduğunu belirtti. D. Mehmet Doğan’ın daha önceki değerlendirmelerinde de Anadolu şiirinin oluşumunda Mevlânâ ve Yunus Emre’nin etkisine dikkat çekilmişti. Doğan, 2021 yılında Konya’daki Mevlânâ Şiir Şöleni’nde yaptığı konuşmada Mesnevî’yi Anadolu’da parçalanmış bir coğrafyada ortaya çıkan bir “vahdet ifadesi” olarak değerlendirmişti. Kala ise bu düşünceyi kendi konuşmasında irfan, şiir ve birlik kavramları üzerinden ele aldı:
“D. Mehmet Doğan üstâdımızın da işâret ettiği üzere, Anadolu’nin şiir damarını besleyen ve bu coğrafyayı irfânla teçhîz eden nehirlerin başında hiç şüphesiz Yûnus Emre ile Mevlânâ gelmektedir. Türkçe şiirin Yûnus ile birlikte pîri kabul edilen Mevlânâ, sözün haysiyetini ilâhî aşkın potasında yeniden îmal etmiştir. O, kalbi fethedilmiş bir coğrafyanın toprağına katıksız irfân mayası çalmış, nesiller boyu sürecek idrâk uyanışını başlatmıştır. Anadolu’nun dimağına ve vicdânına kazınan maya, şiiri mâriz bir bedene cân ve sıhhat veren hayât üfleyicisine dönüştürmüştür. İrfânı şiirle, şiiriyse hakîkatle terkîp eden bu kurucu tavır, Anadolu insanının kendisiyle ve Yaradanıyla kurduğu bağı ölümsüz kılmıştır. İşte bu sâyede insanımız, hayâtın fırtınaları karşısında sığınacağı en sağlam kaleyi edebiyatın bu derin vâdisinde bulmuştur.”
“AŞÛRE” BENZETMESİYLE FARKLILIKLARIN BİRLİĞİ
Konuşmasının önemli bölümlerinden birini Anadolu’nun farklı kültürleri bir arada barındıran yapısına ayıran Kala, bu çeşitliliği aşûre benzetmesi üzerinden anlattı. Farklı unsurların kendi özelliklerini koruyarak ortak bir bütün oluşturabileceğini belirten Kala, Mevlânâ’nın farklılıkları çatışma yerine birlik içerisinde değerlendiren yaklaşımına vurgu yaptı:
“Anadolu coğrafyası, denir ki, bünyesinde barındırdığı muazzam farklılıkları özgünlüklerine hiçbir halel getirmeden muhâfaza eden muazzam bir aşûre kazanı gibidir. Mevlânâ, bu zengin çeşitliliği bir çatışma unsuru değil, ilâhî tecellîlerin çok yönlü akis alanı olarak okumuştur. Kazandaki her malzeme kendi tadını, rengini ve mâhiyetini korurken, hepsi bir araya gelerek bambaşka, biricik râyiha ve tat meydana getirirler. Farklı mezheplerin, meşreplerin ve ırkların kenetlendiği bu iklim, homojenleşmeye icbâr etmeden ve tahakkümde bulunmadan birleşmenin estetik âbidesine tekâbul eder. Anadolu coğrafyasında karşılık bulan bu aşûre rûhu, ne tekliği fedâ eder ne de çokluğu reddederek kesrette vahdetin somut tezâhürü olur. Birlikte var olmanın imkânını bu denli yüksek bir bediî ve felsefî tonda sunmak, ancak Mevlânâ’nın kuşatıcı irfânıyla mümkün olabilmiştir.”
MESNEVÎ’NİN DİL VE DÜŞÜNCE DÜNYASI
Kala’nın konuşmasında Mesnevî’nin çok katmanlı yapısı da önemli bir başlık olarak yer aldı. Mesnevî, Mevlânâ’nın altı defterden oluşan ve yaklaşık 25 bin 700 beyit içeren Farsça eseridir. Tasavvuf düşüncesinin çok sayıda konusunu ele alan eser, İslam kültürünün önemli klasiklerinden biri olarak kabul edilmektedir.
Mevlânâ’nın eserlerinin büyük bölümünün Farsça olduğu, bunun yanında şiirleri ve mektupları arasında Arapça örneklerin de bulunduğu TDV İslâm Ansiklopedisi’nde aktarılıyor. Mesnevî ise Mevlânâ’nın tasavvufî düşüncesini kapsamlı biçimde ortaya koyduğu temel eserlerinden biri olarak öne çıkıyor. Kala, Mesnevî’de farklı dillerin bir arada kullanılmasını da Anadolu’nun çok kültürlü yapısıyla ilişkilendirdi:
“Mesnevî-i Şerîf’in tefekkür ve ilhâm serüveni, Anadolu’nun tarihî ve mânevî kaderiyle ayrılmaz biçimde kesişmiştir. Eserin katmanlı yapısında yer alan Türkçe, Arapça ve Farsça kelimeler, alelâde bir dil karmaşası değil, irfânî mânâ nizâmının tuğlalarıdır. Özellikle mülemmât beyitler, farklı dillerin kelimelerini tek bir hakîkat dâiresinde buluşturarak muazzam ahenk tesis eder. Dillerin ve kelimelerin hiyerarşisini ortadan kaldıran bu sentez, harflerin ötesindeki asıl söze ve öze, yani kalbe ve gönül diline kapı aralar. Mesnevî, kelimelerin izdivâcından doğan bu üslup sâyesinde coğrafyanın çok dilli ve çok kültürlü dokusuna tam anlamıyla tercümân olabilmiştir. Böylece dilin sınırları aşılmış, lafzın dar kalıpları yıkılarak mânânın geniş enginliğine ulaşılmıştır.”
“VAHDET-İ KELİME” VURGUSU
Kala, Mesnevî’nin temel mesajlarından biri olarak gördüğü vahdet-i kelime anlayışını da konuşmasının merkezine aldı. Birlik ve beraberlik fikrinin yalnızca toplumsal bir birliktelik olmadığını, insanın kendisi, Rabbi ve çevresiyle kurduğu ilişkiyi de kapsadığını ifade etti:
“Mesnevî’nin bizi çağırdığı en temel ahlâkî merhale, inancın özü olan kelime-i tevhîd ahlâkından neşet etmektedir. Fakat bu çağrı burada durmaz, dîvanlarda farklı dillerin kelimelerinin ve mülemmât beyitlerdeki farklılıktaki birliğin gösterdiği gibi ümmetin birliğini, bir-arada-lığını ve varlığın korosunu seslendiren "vahdet-i kelime" idealine yükselir. Vahdet-i kelime ahlâkı, yaratılmış her bir zerreye hürmet duymayı, ayrışmayı değil buluşmayı, ümmetin tüm farklılıklarına rağmen ehl-i kıble olması hasebiyle beraberliğini ilke edinmeyi vaaz eder. Birlik, dirlik ve beraberliğin felsefî zemîni, bu tefekkürün harcıyla, varlığın yekpâreliğini ve ümmetin dirliğini idrâk etmekle atılır. Mevlânâ, her bir cânı ilâhî bir kelime olarak görerek, o kelimelerin oluşturduğu muazzam cümledeki âhengi yakalamamızı ister. Bu tutum, insanın hem Rabbiyle, hem kendisiyle hem de âlemle kurduğu barışın en yüce beyannâmesini gönüllere kazır.”
MEVLÂNÂ’NIN MESAJININ GÜNÜMÜZDEKİ KARŞILIĞI
Konuşmasında günümüzde yaşanan toplumsal ve bölgesel ayrışmalara da değinen Kala, Mevlânâ’nın birlik anlayışının güncel meseleler açısından yeniden düşünülmesi gerektiğini savundu:
“Günümüz dünyâsı ve içinde bulunduğumuz parçalanmış coğrafya, bencil kavgaların ve fikrî kutuplaşmaların cenderesinde cân çekişmektedir. İnsanlığın mâruz kaldığı bu kimlik krizleri ve ayrışma sancıları karşısında Mevlânâ’nın vahdet dili her zamankinden daha âcil bir ihtiyaca dönüşür. Farklılıkları düşmanlık gerekçesi sayan zihniyete karşı, aşûre kazanındaki o selâmet dolu özgün birleşme modeli bugün de hayâtî bir reçetedir. Günümüzde "vahdet-i kelime" ahlâkını kuşanmak, bölgedeki çatışma dilini ıslâh edecek ve insanı yeniden medeniyetin merkezine koyacaktır. Kadîm irfânımızın sunduğu bu dâvet, bugün de gökkubbemizi taşıyabilecek, yarınlarımızı inşâ edecek yegâne mânevî sütun olarak karşımızda durmaktadır. Şiddetin ve ötekileştirmenin kol gezdiği bir çağda bu ses, bize kardeşçe yaşamanın mümkün ve mecbûrî olduğunu hatırlatmaktadır.”
“MESNEVÎ’NİN ÇAĞRISINA KULAK VERİLMELİ”
Kala, konuşmasının son bölümünde Mevlânâ’nın mirasının yalnızca geçmişe ait edebî bir değer olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek, Mesnevî’deki birlik ve insan anlayışının günümüzde de önem taşıdığını ifade etti:
“Netîce îtibârıyla Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Anadolu toprağında filizlenen ama tüm insanlığı kucaklayan âlemşümûl bir hikmet âbidesidir. Onun Kur’an ve hadîslerden süzüp şiirle taçlandırdığı irfânî mîras, bugün de yolumuzu aydınlatmaya devam etmektedir. Bizlere düşen görev, bu aşûre kültürünün, mülemmât âhenginin ve vahdet ahlâkının sesine kulak kesilmektir. Ancak bu sâyede coğrafyamızın ve dünyâmızın kaybettiği o dirlik, düzen ve iç huzûr yeniden tesis edilebilir. Mesnevî’nin kapağını her açışımızda, insan olmanın haysiyetine ve bir arada yaşamanın eşsiz güzelliğine yeniden uyanırız. Bu uyanış hamlesi, geleceğe bırakacağımız en kıymetli mîras ve insanlığın ortak vicdânına sunulmuş içten hürmet olarak bizi beklemektedir.”
15. MEVLÂNÂ ŞİİR ŞÖLENİ KONYA’DA GERÇEKLEŞTİRİLDİ
27 Eylül 2026'da Konya’da düzenlenen 15. Uluslararası Mevlânâ Şiir Şöleni, Türkiye’nin yanı sıra Kırgızistan, Azerbaycan, Tataristan, Doğu Türkistan, Irak-Kerkük ve Filistin gibi farklı coğrafyalardan şair ve yazarları buluşturdu. Etkinlik, merhum D. Mehmet Doğan’ın hatırasına ithaf edildi.
Mevlânâ Dergâhı Gül Bahçesi’nde gerçekleştirilen programda şairler eserlerini seslendirirken, tasavvuf musikisi dinletisi de gerçekleştirildi. Programa TYB Şeref Başkanı Prof. Dr. Musa Kâzım Arıcan, TYB Genel Başkanı Prof. Dr. Muhammet Enes Kala, Genel Başkan Yardımcısı Mehmet Kurtoğlu ile çeşitli illerden TYB şube başkanları da katıldı.
