Çocukluk döneminde geçirilen suçiçeği hastalığının ardından vücutta yıllarca etkisiz halde kalabilen virüs, bağışıklık sisteminin zayıflamasıyla yeniden aktif hale gelebiliyor. Tıp literatüründe herpes zoster olarak adlandırılan zona hastalığı, şiddetli sinir ağrıları, yanma ve içi sıvı dolu cilt kabarcıklarıyla kendini gösteriyor. Özellikle ileri yaş, yoğun stres, uykusuzluk ve bağışıklık sistemini baskılayan hastalıklar zona riskini artırıyor.
Ankara'da görev yapan Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Duran Tok, son dönemde zona vakalarında belirgin bir artış gözlendiğini belirterek hastalığın erken teşhis edilmesi ve tedaviye zamanında başlanması gerektiğini söyledi. Tok, özellikle ilk 72 saatin hastalığın seyri ve olası komplikasyonların önlenmesi açısından kritik olduğunu ifade etti.
ZONA HASTALIĞI NASIL ORTAYA ÇIKIYOR?
Zona, suçiçeğine neden olan varisella zoster virüsünün yeniden aktifleşmesiyle ortaya çıkıyor. Kişi suçiçeği hastalığını atlattıktan sonra virüs vücuttan tamamen temizlenmiyor, sinir hücrelerinde yıllarca hareketsiz halde kalabiliyor. Bağışıklık sisteminin virüsü kontrol altında tutma gücü azaldığında ise virüs yeniden çoğalarak sinirler boyunca ilerliyor ve ciltte döküntülere neden oluyor. Liv Hospital Ankara Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Duran Tok, hastalığın başlangıcını ve belirtilerini şu sözlerle anlattı:
"Bağışıklık sistemi düştüğü zaman virüs reaktive olarak sinir trasesi boyunca cilde ulaşıyor. O bölgede elektrik çarpması şeklinde şiddetli ağrılar, batma, yanma ve ciltte içi sıvı dolu kabarcıklar (lezyonlar) şeklinde karşımıza çıkabiliyor. Bağışıklık sisteminin düşmesine neden olan birçok hadise bu enfeksiyonun daha sık görülmesine zemin hazırlıyor."
Zona hastalığında cilt döküntülerinden önce ağrı, kaşıntı, karıncalanma ve hassasiyet görülebiliyor. Bazı kişilerde bu belirtiler döküntülerden birkaç gün önce başlayabiliyor. Hastalığın ilerleyen aşamalarında ise kızarıklık üzerinde sıvı dolu kabarcıklar oluşuyor.
ANKARA'DAKİ UZMANDAN GÖZ TUTULUMU UYARISI
Zona hastalığı vücudun farklı bölgelerinde ortaya çıkabilse de genellikle göğüs kafesi ve sırt çevresinde görülüyor. Virüsün belirli bir sinir hattını takip etmesi nedeniyle döküntüler çoğunlukla vücudun sağ veya sol tarafında, kuşak biçiminde sıralanıyor. Prof. Dr. Duran Tok, hastalığın vücutta görüldüğü bölgeler ve göz tutulumu konusunda şu bilgileri verdi:
"Virüs tek bir sinir hattını takip eder. Bu nedenle döküntüler vücudun yalnızca sağ ya da sol tek bir tarafında bant veya kuşak şeklinde dizilir; genellikle orta hattı geçmez. Ancak olguların yarısından fazlası göğüs kafesi ve sırttadır (kaburga hizası). Hastalığa ‘kuşak hastalığı’ denmesinin sebebi de budur. Hastalık ikinci sıklıkta bel ve karın bölgesinde görülür. Yine yüz ve göz çevresinde de görülebilir ki bu durumda alın, şakak ve göz çevresindeki sinir tutulabilir. Göz tutulumu acil müdahale gerektirir, tedavi gecikirse kalıcı görme hasarı bırakabilir."
Özellikle alın, burun ve göz çevresinde ortaya çıkan döküntülerde vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulması gerekiyor. Gözün etkilenmesi durumunda kornea ve diğer göz yapılarında hasar gelişebiliyor. Tedavinin gecikmesi ise görme kaybına kadar ilerleyebilen komplikasyonlara yol açabiliyor.
ZONA VAKALARINDA ARTIŞIN ARKASINDAKİ 3 FAKTÖR
Prof. Dr. Tok, zona vakalarının artışında bağışıklık sisteminin zayıflamasına neden olan farklı etkenlerin rol oynadığını belirtti. Özellikle toplumun yaşlanması, modern yaşamın getirdiği kronik stres ve bağışıklık sistemini baskılayan hastalıklarla ilaç kullanımının risk üzerinde etkili olduğunu ifade etti.
Toplumun yaşlanması: Yaş ilerledikçe bağışıklık sisteminin virüslere karşı savunma kapasitesi doğal olarak azalıyor. Hücresel bağışıklığın zayıflaması, çocukluk döneminde vücuda yerleşen varisella zoster virüsünün yeniden aktifleşme ihtimalini artırıyor. Bu nedenle zona görülme sıklığı özellikle 50 yaşından sonra yükseliyor.
Kronik stres ve tükenmişlik: Yoğun iş temposu, uzun süreli kaygı, uyku düzensizliği ve aşırı yorgunluk bağışıklık sisteminin işleyişini olumsuz etkileyebiliyor. Tok, modern yaşamın beraberinde getirdiği bu koşulların zona oluşumunda etkili olabileceğini belirtiyor.
Kronik hastalıklar ve bağışıklık baskılayıcı ilaçlar: Kanser tedavileri, organ nakli, romatizmal hastalıklar ve kontrolsüz diyabet gibi sağlık sorunları bağışıklık sisteminin direncini düşürebiliyor. Steroidler ve bazı bağışıklık baskılayıcı ilaçlar da virüsün yeniden aktifleşme riskini artıran etkenler arasında bulunuyor.
ZONA HASTALIĞI HANGİ YAŞLARDA GÖRÜLÜYOR?
Zona çocukluk döneminde de görülebilmesine rağmen hastalığın görülme sıklığı yaşla birlikte artıyor. Özellikle 50 yaş ve üzerindeki kişiler, bağışıklık sistemindeki doğal değişimler nedeniyle daha yüksek risk taşıyor. Prof. Dr. Tok, 80 yaşına kadar yaşayan her üç kişiden birinin hayatında en az bir kez zona geçirdiğinin bilindiğini söyledi.
Dünya Sağlık Örgütü de zona hastalığının her yaşta ortaya çıkabileceğini ancak özellikle 50 yaşından sonra daha sık görüldüğünü belirtiyor. Bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde ise hastalığın daha ağır seyretme ve komplikasyon oluşturma ihtimali yükseliyor.
ZONA HASTALIĞI BAŞKASINA BULAŞIR MI?
Zona hastalığı, kişiden kişiye doğrudan zona şeklinde bulaşmıyor. Ancak hastalığa neden olan virüs, döküntülerdeki sıvıyla temas yoluyla daha önce suçiçeği geçirmemiş veya suçiçeği aşısı olmamış kişilere geçebiliyor. Bu kişilerde zona değil, suçiçeği hastalığı gelişiyor. Prof. Dr. Tok, bulaşma riskine ilişkin şu açıklamayı yaptı:
"Bir kişiden diğerine doğrudan zona bulaşmaz. Yani bir zonası olan kişiye dokundunuz diye sizde aniden zona çıkmaz. Ancak, vücuttaki o içi su dolu kabarcıkların patlamasıyla ortaya çıkan sıvı, daha önce hiç suçiçeği geçirmemiş veya suçiçeği aşısı olmamış birine temas ederse o kişiye virüs bulaşıp ve o kişi suçiçeği çıkarabilir. Döküntüler kuruyup kabuk bağladıktan sonra bulaşıcılık tamamen biter."
Bu nedenle zona geçiren kişilerin döküntülü bölgeleri kapalı tutması, kabarcıklara dokunmaması ve el hijyenine dikkat etmesi önem taşıyor. Özellikle yenidoğanlar, bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler ve suçiçeğine karşı bağışıklığı bulunmayan gebelerle temastan kaçınılması gerekiyor. Döküntüler tamamen kabuklanana kadar bulaşma riski devam edebiliyor.
İLK 72 SAATTE TEDAVİYE BAŞLANMASI ÖNEMLİ
Zona tedavisinde erken müdahale, hastalığın şiddetini ve komplikasyon riskini azaltmak açısından önem taşıyor. Özellikle döküntülerin ortaya çıkmasının ardından ilk 72 saat içerisinde antiviral tedaviye başlanması, tedavinin etkinliği açısından kritik kabul ediliyor. Prof. Dr. Duran Tok, geç kalınan vakalarda ciltteki döküntüler iyileşse bile sinir ağrılarının devam edebileceğini belirterek şu uyarıda bulundu:
"Zamanında müdahale edilmeyen tablolarda, döküntüler iyileşse dahi aylarca ya da yıllarca sürebilen kalıcı nöropatik sinir ağrıları (postherpetik nevralji) gibi ciddi komplikasyonlar gelişebiliyor."
Postherpetik nevralji olarak adlandırılan bu komplikasyonda, hastalığın neden olduğu sinir hasarı nedeniyle döküntüler ortadan kalktıktan sonra da ağrı devam edebiliyor. Yanma, batma ve elektrik çarpması benzeri ağrılar günlük yaşamı, uyku düzenini ve kişinin hareket kabiliyetini olumsuz etkileyebiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü, antiviral ilaçların özellikle döküntülerin başlamasından sonraki ilk 72 saat içinde kullanıldığında daha etkili olduğunu belirtiyor. Bununla birlikte tedavi kararı ve ilaç kullanımı hekim değerlendirmesiyle belirleniyor.
ZONA AŞISI YÜZDE 90'IN ÜZERİNDE KORUMA SAĞLAYABİLİYOR
Zona hastalığına karşı korunmada aşılama önemli bir seçenek olarak öne çıkıyor. Özellikle ileri yaştaki kişiler ve bağışıklık sistemi baskılanmış bireyler için aşının değerlendirilmesi öneriliyor. Prof. Dr. Tok, aşının koruyucu etkisine ilişkin şu ifadeleri kullandı:
"Aşı yapılması durumunda hastalığın ortaya çıkması yüzde 90’ın üzerinde engellenebilmektedir"
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) tarafından paylaşılan bilgilere göre, rekombinant zona aşısı, sağlıklı bağışıklık sistemine sahip 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerde zona ve hastalığın en yaygın komplikasyonu olan uzun süreli sinir ağrısına karşı yüzde 90'ın üzerinde koruma sağlayabiliyor.
KİMLERİN ZONA AŞISI YAPTIRMASI ÖNERİLİYOR?
Prof. Dr. Duran Tok, özellikle 50 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin zona aşısı konusunda hekimlerine danışmaları gerektiğini belirtti. Daha önce zona geçirmiş kişilerin de yeniden hastalanma ihtimali bulunduğundan aşılanmanın değerlendirilmesi gerektiğini söyledi. Tok, aşıya ilişkin önerilerini şöyle sıraladı:
"18 yaş ve üzerinde olup bağışıklık sistemi baskılanmış ya da baskılanma riski taşıyan kişiler (kanser hastaları, organ nakli olanlar, bağışıklık baskılayıcı ilaç kullananlar) aşı olmalıdır. Ayrıca; daha önce zona geçirmiş kişiler de aşılanmalıdır. Çünkü zona bir kez geçirilince ömür boyu bağışıklık bırakmaz; hastalık yeniden nüksedebilir. Şartları taşıyan bireyler yılın herhangi bir döneminde aşı olabilir (mevsimsel bir zorunluluğu yoktur). Aktif bir zona atağı geçiriliyorsa döküntülerin ve akut semptomların tamamen geçmesi ve geçtikten 1 ay sonra da aşı uygulanabilir. Aşı toplam 2 doz halinde ve dozlar arası genellikle 2 ila 6 ay arayla olacak şekilde koldan kas içine uygulanır."
CDC'nin aşı takviminde de 50 yaş ve üzerindeki yetişkinler için iki doz rekombinant zona aşısı öneriliyor. İkinci doz genellikle ilk dozdan 2-6 ay sonra uygulanıyor. Hastalık veya tedavi nedeniyle bağışıklık sistemi baskılanmış ya da baskılanma riski taşıyan 19 yaş ve üzerindeki yetişkinler de aşı önerileri kapsamında bulunuyor. Daha önce zona geçirmiş kişiler de aşılama açısından değerlendiriliyor.
ZONADAN KORUNMAK İÇİN BAĞIŞIKLIK SİSTEMİNE DİKKAT
Zona hastalığına karşı alınabilecek önlemler arasında düzenli uyku, stres yönetimi ve genel sağlık durumunun korunması bulunuyor. Ancak bu alışkanlıklar hastalığı kesin olarak önlemiyor. Özellikle risk grubundaki kişilerin koruyucu aşı ve sağlık kontrolleri konusunda hekim görüşü alması önem taşıyor. Prof. Dr. Duran Tok, hastalığın erken belirtilerinde sağlık kuruluşuna başvurulması gerektiğini vurgulayarak şu değerlendirmede bulundu:
"Stres yönetiminin sağlanması, uyku düzeninin korunması, bağışıklık sisteminin güçlü tutulması ve şüpheli döküntü veya ağrılarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır."
