İran Şahı Pehlevi, tam adıyla Muhammed Rıza Şah Pehlevi, Pehlevi Hanedanı’nın ikinci ve son hükümdarı olarak 1941–1979 yılları arasında İran’ı yöneten son monarktır. Batı yanlısı modernleşme politikaları, Beyaz Devrim reformları ve güçlü merkezi yönetimiyle İran’ı bölgesel bir güç haline getiren Pehlevi, aynı zamanda baskıcı yönetim anlayışı ve muhalefete yönelik sert uygulamaları nedeniyle 1979 İran İslam Devrimi ile tahttan indirilmiştir.
Muhammed Rıza Pehlevi, 26 Ekim 1919’da Tahran’da dünyaya geldi.
Babası, Pehlevi Hanedanı’nın kurucusu ve 1925’te İran tahtına çıkan Rıza Şah Pehlevi, annesi ise Gürcü asıllı Tâcülmülûk idi. Ailenin en büyük oğlu olan Muhammed Rıza, ikiz kardeşi Aşraf ile birlikte büyüdü.
Eğitim hayatına İsviçre’deki Le Rosey Enstitüsü’nde başladı. Avrupa kültürüyle erken yaşta tanışan Pehlevi, burada Fransızca ve İngilizce başta olmak üzere birçok yabancı dili öğrendi. Daha sonra Tahran Askeri Akademisi’ni bitirerek 1938 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu. Askeri disiplinle yetişmesi, ilerleyen yıllarda yönetim anlayışını da belirledi.
TAHTA ÇIKIŞI: II. DÜNYA SAVAŞI VE YENİ ŞAH
II. Dünya Savaşı sırasında İran, Almanya ile yakın ilişkiler kurduğu gerekçesiyle 1941 yılında İngiltere ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi. Bu gelişmelerin ardından Rıza Şah tahttan indirildi ve sürgüne gönderildi.
Henüz 21 yaşındayken, 16 Eylül 1941’de Muhammed Rıza Şah Pehlevi olarak tahta çıkan genç hükümdar, ilk yıllarında sınırlı bir otoriteye sahipti. Ülke hem yabancı güçlerin etkisi hem de iç siyasi dengeler nedeniyle istikrarsız bir dönemden geçiyordu.
EVLİLİKLERİ VE AİLE HAYATI
İran Şahı Pehlevi üç evlilik yaptı:
Fevziye (1939–1948): Mısır Prensesi Fevziye ile yaptığı ilk evlilikten Prenses Şehnaz dünyaya geldi.
Süreyya Esfendiyari (1951–1958): Çocuk sahibi olunamaması nedeniyle sona eren evlilik.
Farah Diba (1959–1980): Pehlevi’nin en bilinen evliliği. Farah Diba, 1967’de taç giyerek “Şahbanu” unvanını alan ilk İranlı kadın oldu.
Bu evlilikten dört çocuk dünyaya geldi. Veliaht Prens Rıza Pehlevi, günümüzde sürgünde yaşayan ve İran muhalefetinde etkin bir figür olarak öne çıkıyor.
BEYAZ DEVRİM VE MODERNLEŞME POLİTİKALARI
1963 yılında başlatılan Beyaz Devrim, Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin en önemli reform programı olarak tarihe geçti. Amaç, İran’ı kısa sürede modern ve sanayileşmiş bir ülkeye dönüştürmekti.
Beyaz Devrim’in öne çıkan başlıkları:
Toprak reformu
Kadınlara oy hakkı
Okuryazarlık seferberliği
Sanayi ve altyapı yatırımları
Sağlık ve eğitim hizmetlerinin yaygınlaştırılması
Bu dönemde İran ekonomisi hızla büyüdü, kişi başına düşen gelir katlandı ve ülke Orta Doğu’nun en güçlü ordularından birine sahip oldu. Ancak reformların hızlı ve merkezi biçimde uygulanması, özellikle dini çevreler ve geleneksel kesimler tarafından sert şekilde eleştirildi.
DIŞ POLİTİKA VE ABD İLE İLİŞKİLER
Muhammed Rıza Şah Pehlevi, dış politikada Batı yanlısı bir çizgi izledi. ABD ile yakın ilişkiler kurdu ve Soğuk Savaş döneminde İran’ı Batı blokunun önemli bir müttefiki haline getirdi.
1953 yılında Başbakan Muhammed Musaddık’ın devrilmesi, Şah’ın iktidarını güçlendiren en kritik dönüm noktalarından biri oldu. Ayrıca OPEC içinde aktif rol aldı ve 1970’lerde İran’ı petrol gelirleriyle zenginleştirdi.
1979 İRAN İSLAM DEVRİMİ VE TAHTTAN İNDİRİLMESİ
1970’lerin sonuna gelindiğinde, SAVAK adlı gizli polis teşkilatının uygulamaları, yolsuzluk iddiaları ve gelir adaletsizliği toplumda büyük tepki yarattı. Ayetullah Ruhullah Humeyni liderliğinde büyüyen muhalefet, kitlesel protestolara dönüştü.
16 Ocak 1979’da Şah ülkeyi terk etti.
11 Şubat 1979’da monarşi resmen sona erdi,
1 Nisan 1979’da İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi.
ÖLÜMÜ VE TARİHTEKİ YERİ
Sürgün yıllarında kan kanseriyle mücadele eden Muhammed Rıza Şah Pehlevi, 27 Temmuz 1980’de Kahire’de hayatını kaybetti. Cenazesi Mısır’da El-Rifai Camii’ne defnedildi.
Bugün Pehlevi’nin mirası hâlâ tartışmalıdır. Bir kesim onu İran’ı modernleştiren lider olarak görürken, diğerleri otoriter yönetimi ve baskıcı uygulamaları nedeniyle sert şekilde eleştiriliyor.
