Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Rektörü ve Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) Şeref Başkanı Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, Özbekistan'ın Fergana Vadisi'nde gerçekleştirdiği ziyaretin ikinci gününe ilişkin değerlendirmelerini paylaştı. Fergana Devlet Üniversitesi ziyaretiyle başlayan programda akademik iş birlikleri, Türk dünyasının ortak edebiyat mirası ve bölgenin yetiştirdiği önemli ilim insanları ele alındı.
Arıcan'ın kaleme aldığı “Fergana'da İlim, Şiir ve Vefa -Fergana Seyir Defteri II-” başlıklı yazıda, Fergana'nın tarihî ve kültürel birikimi farklı yönleriyle değerlendirildi. Üniversitedeki akademik temasların yanı sıra Burhaneddin Merginânî'nin el-Hidâye eseri üzerine gerçekleştirilen sunum, Erkin Vahidov'un hatırasına düzenlenen etkinlik ve gençlerin şiir buluşması yazının öne çıkan başlıkları arasında yer aldı.
FERGANА DEVLET ÜNİVERSİTESİ'NDE AKADEMİK VE EDEBÎ BULUŞMA
Festivalin ikinci gününde Fergana Devlet Üniversitesi'ni ziyaret eden Arıcan, üniversite Rektörü Prof. Dr. Bahodirjon Shermuhammadovich Shermuhammadov tarafından karşılandı. Görüşmede Türkiye ile Özbekistan arasındaki kardeşlik ilişkilerinin akademik ve kurumsal iş birlikleriyle daha ileriye taşınması gerektiği üzerinde duruldu.
Üniversitede ayrıca Fergana Vilayet Hakim Muavini Şerzod Polvonov ve Yazarlar Birliği Birinci Başkan Yardımcısı Minhaceddin Mirzo'nun katılımıyla edebiyat buluşması gerçekleştirildi. Programda Fergana'nın edebî çevresi, bölgeden yetişen yazarların Özbek millî edebiyatına katkıları ve genç kalemlerin desteklenmesi konuları konuşuldu.
Etkinlik kapsamında bir grup genç yazara Yazarlar Birliği üyelik belgeleri takdim edildi. Arıcan, gençlerin edebiyat dünyasına katılımını ve ilk üyelik belgelerini almalarını, kültürel birikimin gelecek kuşaklara aktarılması bakımından anlamlı bir gelişme olarak değerlendirdi.
MERGİNÂNÎ'NİN EL-HİDÂYE ESERİ FERGANА'DA ANLATILDI
Arıcan'ın Fergana programındaki ilmî sunumu, “Yol Gösteren Kitap: Burhaneddin el-Merginânî ve el-Hidâye” başlığını taşıdı. Hanefî hukuk geleneğinin önemli isimlerinden Burhaneddin Merginânî'nin kendi memleketiyle özdeşleşen bir coğrafyada anlatılmasını tarihî bir buluşma olarak nitelendiren Arıcan, âlimin hayatını ve ilmî mirasını ele aldı.
Fergana bölgesindeki Riştan'da dünyaya gelen Merginânî, 1197 yılında Semerkant'ta hayatını kaybetti. Hanefî fıkhının önemli eserlerinden el-Hidâye ile tanınan Merginânî, İslam hukuk düşüncesinin gelişiminde etkili isimler arasında bulunuyor. Eser, yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalardaki ilim çevrelerinde okutulup üzerine çok sayıda şerh ve çalışma yapılmasıyla geniş bir ilmî etki alanına ulaştı.
Arıcan, sunumunda Hanefî düşüncesinin tarihsel gelişimini Kûfe'den başlayarak Bağdat, Semerkant, Buhara ve Özkent üzerinden değerlendirdi. Ebû Hanîfe'nin oluşturduğu ilmî geleneğin Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed aracılığıyla gelişmesine, Mâtürîdî'nin kelâm alanındaki katkılarına ve sonraki dönemlerde yetişen hukukçuların bu mirası sürdürmesine değindi.
Sunumda Şemsüleimme Serahsî'nin Özkent Kalesi'nde hapiste bulunduğu sırada el-Mebsût eserini talebelerine ezberden aktarması da ilim tarihinin dikkat çekici örneklerinden biri olarak anlatıldı.
Merginânî'nin eserlerini oluşturma sürecini de değerlendiren Arıcan, âlimin önce Bidâyetü'l-mübtedî adlı eserini kaleme aldığını, ardından bunu Kifâyetü'l-müntehî ile genişlettiğini, daha sonra ise daha derli toplu bir çalışma olarak el-Hidâye'yi hazırladığını aktardı. Bu süreçte ilmî birikimi korurken okuyucunun eseri takip etmesini kolaylaştıran bir yöntem benimsendiğini vurguladı.
EL-HİDÂYE'DEN GÜNÜMÜZE TARTIŞMA AHLAKI
Arıcan'ın sunumunda öne çıkan konulardan biri de el-Hidâye eserinin tartışma ve değerlendirme yöntemiydi. Eserde bir hukuki mesele ele alınırken önce hükme, ardından farklı görüşlere ve bu görüşlerin dayandığı delillere yer veriliyor. Son aşamada ise tercih edilen görüşün gerekçeleri ortaya konuluyor.
Hanefî mezhebinin farklı âlimlerinin görüşlerini karşılaştırmalı biçimde ele alan Merginânî'nin gerektiğinde diğer mezheplerin yaklaşımlarına da yer verdiğini belirten Arıcan, bu yöntemin günümüz tartışma kültürü açısından da önemli bir örnek oluşturduğunu ifade etti.
Arıcan'a göre karşıt görüşleri en güçlü biçimleriyle değerlendirmek, ilmî tartışmanın temel şartlarından biri. Karşı tarafın düşüncesini eksik veya zayıf yönleri üzerinden eleştirmek yerine, görüşün dayanaklarını doğru biçimde ortaya koymak gerekiyor. Sekiz asır önce Fergana coğrafyasında ortaya konulan bu yaklaşımın günümüz akademik ve toplumsal tartışmalarına da katkı sağlayabileceğini belirtti.
“HUKUK, GÜCÜN DEĞİL VİCDANIN İŞİDİR”
Arıcan, el-Hidâye eserinin yalnızca hukuki hükümler bakımından değil, hukuk ahlakı açısından da önemli ilkeler içerdiğini anlattı. İstihsan yoluyla katı kuralların adaletsiz sonuçlar doğurabileceği durumlarda daha adil bir tercihin yapılması, sözleşmelerde dürüstlük, zayıfın korunması, örfe saygı ve yargılamada tarafsızlık bu ilkeler arasında sıralandı.
Sunumda özellikle hâkimlerin taraflara karşı eşit davranması gerektiğine ilişkin yaklaşım üzerinde duruldu. Hâkimin taraflara oturuşunda, bakışında ve hitabında ayrım yapmaması gerektiğini belirten Arıcan, adaletin yalnızca verilen kararla sınırlı olmadığını, yargılama sürecinin bütününde gözetilmesi gerektiğini vurguladı. Konuşmasını “Hukuk, gücün değil vicdanın işidir.” sözleriyle tamamlayan Arıcan, hukuk ile ahlakın birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğine dikkat çekti.
EL-HİDÂYE MİRASINI GELECEK KUŞAKLARA TAŞIMAK İÇİN ÜÇ ÖNERİ
Arıcan, sunumunun sonunda Merginânî'nin ilmî mirasının daha geniş kitlelere ulaştırılması amacıyla üç öneri sundu. İlk olarak hukukçuların, ilahiyatçıların ve edebiyatçıların birlikte katılacağı düzenli el-Hidâye okuma halkalarının oluşturulmasını önerdi. İkinci önerisi, Türk ve Özbek akademisyenlerin ortak çalışmasıyla eserin tenkitli neşrinin ve çağdaş tercümelerinin hazırlanması oldu.
Üçüncü olarak Merginânî'nin hayatının ve eserlerinin genç kuşaklara daha etkili biçimde anlatılması gerektiğini belirten Arıcan; hikâye, roman, film, çizgi film, animasyon ve belgesel gibi farklı anlatım yöntemlerinin kullanılmasını gündeme getirdi. ASBÜ ve Türkiye Yazarlar Birliği olarak bu çalışmalara katkı sunmaya hazır olduklarını ifade eden Arıcan, ilmî eserlerin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için okunmaya ve yeniden yorumlanmaya devam etmesi gerektiğini vurguladı.
ASBÜ İLE FERGANА DEVLET ÜNİVERSİTESİ ARASINDA 9 MADDELİK PROTOKOL
Fergana ziyaretinin akademik açıdan önemli gelişmelerinden biri de iki üniversite arasında imzalanan iş birliği protokolü oldu. 30 Ekim 2026 tarihinde Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi ile Fergana Devlet Üniversitesi arasında Mutabakat Zaptı imzalandı. ASBÜ Rektörü Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan ile Fergana Devlet Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Bahodirjon Shermuhammadovich Shermuhammadov'un imzaladığı dokuz maddelik protokol, iki kurum arasındaki akademik ilişkilerin geliştirilmesini hedefliyor.
Anlaşma; ön lisans, lisans ve lisansüstü eğitim, bilimsel araştırmalar ve akademik personelin gelişimi gibi farklı alanları kapsıyor. Protokol çerçevesinde akademik ve idari personel ile öğrencilerin kısa ve uzun dönemli hareketliliğinin desteklenmesi, akademik bilgi ve yayınların karşılıklı paylaşılması, ortak bilimsel toplantılar düzenlenmesi ve araştırma projelerinin geliştirilmesi öngörülüyor.
Ayrıca akademisyenlerin ders, eğitim, danışmanlık ve seminer faaliyetleri için karşılıklı görevlendirilmesi, kurumsal ziyaretlerin gerçekleştirilmesi ve öğrencilere staj imkânları sağlanması da iş birliği başlıkları arasında bulunuyor.
Anlaşmanın uygulama ayrıntılarının iki üniversitenin ilgili birimleri tarafından hazırlanacak alt anlaşmalarla belirlenmesi planlanıyor. Tarafların her akademik dönemin sonunda gerçekleştirilen çalışmaları birlikte değerlendirmesi, mali yükümlülüklerin ise kurumların kendi bütçe imkânlarıyla karşılanması kararlaştırıldı. Arıcan, imzalanan protokolü yalnızca akademik bir anlaşma olarak değil, Türkiye ile Özbekistan arasındaki tarihî ve kültürel bağları güçlendirecek bir köprü olarak değerlendirdi.
ERKİN VAHİDOV'UN 90. DOĞUM YILINDA ANISINA VEFA
Programın öğleden sonraki bölümünde Margilan'daki Yaratıcılar Bahçesi'ni ziyaret eden heyet, Özbekistan Kahramanı ve halk şairi Erkin Vahidov'un heykeline çiçek bıraktı.
2026 yılında doğumunun 90. yılı anılan Erkin Vahidov, Özbek edebiyatının önemli şair ve düşünce insanları arasında yer alıyor. 1936 yılında Fergana bölgesinin Oltiariq ilçesinde dünyaya gelen Vahidov, şiir, tiyatro ve edebiyat alanındaki çalışmalarıyla tanınıyor. 2016 yılında hayatını kaybeden şair, eserleri ve kültürel mirasıyla Özbek edebiyatındaki yerini koruyor.
Arıcan ve beraberindeki heyet, Yaratıcılar Bahçesi'nde bulunan Erkin Vahidov adını taşıyan yaratıcılık okulunu da ziyaret etti. Okul girişinde dutar ve def eşliğinde gerçekleştirilen müzikli karşılama, programa renk kattı. Okulun duvarlarında Vahidov'un portresinin yanında, şairin tanınmış eserlerinden “İnsan Kasidesi”nin tamamına yer verilmişti. Arıcan, bir şairin eserinin okul koridorlarında gençlerle buluşmasının, edebiyatın günlük yaşamın bir parçası hâline gelmesi açısından önemli olduğunu ifade etti.
NÂZIM HİKMET'İN ŞİİRİ FERGANА'DAKİ GENÇLERİN SESİNDEN YÜKSELDİ
Erkin Vahidov adını taşıyan okulda düzenlenen programda şairin “Yoşlik Devoni” (Gençlik Divanı) adlı kitabının tanıtımı gerçekleştirildi. Etkinlikte Kengesboy Karimov, Osman Azîm, Hosiyat Bobomurodova ve Minhaceddin Mirzo da konuşma yaptı.
Programın en dikkat çekici bölümlerinden biri öğrencilerin Türk dünyasının farklı ülkelerinden şairlerin eserlerini seslendirmesi oldu. Her öğrencinin bir Türk ülkesinden seçilen şairin şiirini okumasının ardından, şairin portresinin yer aldığı porselen tabaklar o ülkeden gelen konuklara hediye edildi. Türkiye'yi temsilen Nâzım Hikmet'in “Ceviz Ağacı” şiirini seslendiren öğrenci, şairin portresinin bulunduğu çini plaketi Musa Kazım Arıcan'a takdim etti.
Öğrencilerin farklı lehçelerdeki şiirleri ezbere ve duygusunu yansıtarak okumasından etkilendiğini belirten Arıcan, Fergana'da edebiyatın yalnızca bir eğitim konusu olarak değil, günlük hayatın ve toplumsal kültürün önemli bir parçası olarak yaşatıldığını ifade etti.
FERGANА'DA KİTAP OKUYAN AİLELER VE KİTAPSEVER MAHALLELER ÖDÜLLENDİRİLDİ
Günün son etkinliği Merginânî Külliyesi'nde gerçekleştirildi. Festival kapsamında düzenlenen yarışmalarda dereceye giren kişi ve kuruluşlara ödülleri verildi. En iyi kitap okurları, kitapsever aileler, yayınevleri ve mahallelerin yanı sıra uluslararası müşaire yarışmasında başarılı olan katılımcılar da ödüllendirildi.
Kitap okuma alışkanlığının yalnızca bireysel bir faaliyet olarak değil, aile ve mahalle yaşamının bir parçası olarak teşvik edilmesi Arıcan'ın yazısında öne çıkan ayrıntılardan biri oldu. Arıcan, gün boyunca yaşananları değerlendirirken Erkin Vahidov'un Gençlik Divanı adlı eserinden hareketle Fergana'nın genç kuşaklara aktardığı kültürel mirasa dikkat çekti.
Merginânî'nin el-Hidâye eseri ile Vahidov'un şiirlerinin aynı gün içerisinde gençlerle buluşmasını anlamlı bulan Arıcan, Fergana Vadisi'nde ilim ve edebiyatın birbirini tamamlayan iki önemli değer olarak yaşatıldığını vurguladı. Fergana'daki ikinci günün ardından tarihî Hokand şehrine hareket etmeye hazırlanan Arıcan, seyahatinin devamında bölgede edebiyat dünyasına iz bırakmış isimlere gösterilen vefayı da ele alacağını belirtti.
