Türkiye Yazarlar Birliği Şeref Başkanı Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, kaleme aldığı kapsamlı yazısıyla Doğu hikmet geleneğinin en önemli isimlerinden Nizâmî Gencevî’yi yeniden gündeme taşıdı. Arıcan, seyahatleri boyunca çantasından ayırmadığını ifade ettiği Gencevî’nin eserleri üzerinden yalnızca büyük bir şairi değil, insanı, hakikati ve medeniyeti merkeze alan köklü bir düşünce geleneğini değerlendirdi.
Modern dünyanın bilgi üretme kapasitesinin her geçen gün arttığını ancak aynı ölçüde hikmetten uzaklaşıldığını vurgulayan Arıcan, Doğu ile Batı medeniyetlerinin ortak birikimine dikkat çekerek günümüz insanının yaşadığı anlam arayışını Nizâmî Gencevî’nin fikirleri üzerinden yorumladı.
GERÇEK YOLCULUĞUN ADRESİ ZİHİN VE HİKMET
Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, yazısının başlangıcında Nizâmî Gencevî’nin hayatına değinerek, büyük şairin ömrünün büyük bölümünü doğduğu şehir Gence’de geçirdiğini hatırlattı. Sarayların sunduğu geçici şöhrete yüz çevirdiğini belirten Arıcan, Gencevî’nin bağımsız kişiliğiyle ilim ve hikmet eksenli bir yaşam kurduğunu ifade etti.
Arıcan, Nizâmî’nin hayatı boyunca uzun yolculuklar yapmamış olmasına rağmen eserlerinde yer alan İskender, Mecnûn ve Behram gibi kahramanların sürekli hareket hâlinde olduğuna dikkat çekti. Bu durumun fiziksel yolculuktan çok zihinsel ve manevi bir arayışı temsil ettiğini belirten Arıcan, şu değerlendirmede bulundu:
“Yolculuğun en eski yanılgısı, onun yalnız ayakla yapıldığını sanmaktır. Nizâmî’nin bedeni Gence’de kalmış olabilir; zihni ise felsefeden astronomiye, tıptan mantığa, matematikten musikiye uzanan geniş bir bilgi evreninde dolaşmıştır. Bir filozof gibi risaleler yazmamış; fakat varlık, insan, aşk ve adalat hakkında bütünlüklü bir düşünce mimarisi kurmuştur.”
Bu yaklaşımın, Gencevî’nin yalnızca bir şair değil; farklı disiplinleri bir araya getiren güçlü bir düşünür olduğunu da ortaya koyduğunu vurguladı.
İSKOÇYA VE İNGİLTERE GÖZLEMLERİNDEN DOĞU HİKMETİNE
Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, İskoçya ve İngiltere seyahatlerinde edindiği izlenimlerden hareketle Batı’nın eleştirel aklı ile Doğu’nun hikmet anlayışı arasındaki ilişkiyi de değerlendirdi. Modern çağın bilgiye erişimi kolaylaştırdığına işaret eden Arıcan, buna karşın insanın hakikate ulaşmasının giderek zorlaştığını belirtti. Teknolojik ilerlemenin tek başına insanı olgunlaştırmadığını ifade eden Arıcan, günümüz dünyasının yaşadığı çelişkiyi şu sözlerle dile getirdi:
“Uçaklar daha hızlı uçuyor; fakat insan nereye yetiştiğini her zaman bilmiyor. Şehirler büyüyor; fakat insanın iç dünyası aynı ölçüde genişlemiyor. Haberler çoğalıyor; fakat hakikati ayırt etmek zorlaşıyor. Nizâmî’nin düşüncesi tam da bu kırılma noktasında yeniden anlam kazanır. Onun için bilgi yalnız biriktirilecek malumat değildir; insanı adalete, ölçüye ve merhamete götürmelidir.”
Arıcan’a göre Nizâmî Gencevî’nin ortaya koyduğu düşünce sistemi, bilgi ile hikmeti birbirinden ayırmayan ve insanı ahlaki olgunluğa ulaştırmayı amaçlayan bütüncül bir yaklaşımı temsil ediyor.
"LAYLA" ŞARKISINDAN MEDENİYETLERİN ORTAK HAFIZASINA
Yazısında kültürler arası etkileşime de geniş yer veren Arıcan, İngiltere yollarında dinlediği Eric Clapton’ın dünyaca ünlü "Layla" şarkısından hareketle dikkat çekici değerlendirmelerde bulundu.
Doğu ile Batı medeniyetlerinin birbirinden tamamen kopuk olmadığını belirten Arıcan, Arapça kökenli bir ismin Nizâmî Gencevî’nin Farsça mesnevisinde zirveye ulaştığını, ardından Türk edebiyatında yeniden yorumlandığını ve yüzyıllar sonra İngiliz rock müziğinde yankı bulduğunu ifade etti. Bu kültürel yolculuğun, medeniyetlerin yalnızca ticaret yolları üzerinden değil; ortak hikâyeler, aşklar ve insanlığın ortak duyguları aracılığıyla da birbirine temas ettiğini gösterdiğini dile getirdi.
“BAZI KİTAPLAR BİZİ BİZDEN ÖNCE SEÇER”
Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, yazısını kitaplarla kurulan kadim bağa vurgu yaparak tamamladı. İnsan ile eser arasındaki ilişkinin zaman zaman sanıldığından daha derin olduğuna dikkat çeken Arıcan, şu ifadeleri kullandı:
“İnsan bazen yol arkadaşını kendisinin seçtiğini zanneder. Yıllar geçtikçe anlar ki bazı kitaplar bizi bizden önce seçmiştir.”
Arıcan, Nizâmî Gencevî’nin yalnızca kendi çağının değil, sekiz asır sonrasının insanına da rehberlik etmeyi sürdüren evrensel bir düşünür olduğunu vurguladı.
