Türkiye’de uzaktan çalışma ve esnek çalışma modellerine ilişkin tartışmalar yeniden gündeme geldi. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in özellikle 15-29 yaş arasında eğitimde ve istihdamda olmayan gençlere yönelik daha esnek çalışma modellerinin değerlendirildiğini açıklaması ve 2027-2029 Orta Vadeli Programında esnek süreli istihdam modellerine ilişkin çalışmaların yer alması, çalışma hayatındaki mevcut düzenlemeleri yeniden gündeme taşıdı.
Ancak kamuoyunda zaman zaman yeni bir düzenleme gibi sunulan Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, aslında yeni değil. Yönetmelik, 10 Mart 2021 tarihli ve 31419 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Düzenlemeyle uzaktan çalışmanın uygulanma biçimi, iş sözleşmelerinin içeriği, çalışma saatleri, işveren tarafından sağlanacak ekipmanlar, giderler, veri güvenliği ve iş sağlığı ve güvenliği gibi konulara ilişkin esaslar belirlendi.
UZAKTAN ÇALIŞMA İLK KEZ 2016'DA İŞ KANUNU'NA GİRDİ
Uzaktan çalışma, 2016 yılında yapılan düzenlemeyle 4857 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde yer aldı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da uzaktan çalışmanın 2016 yılında İş Kanunu’nda düzenlendiğini, uygulamaya ilişkin ayrıntıların ise 2021 yılında yayımlanan yönetmelikle belirlendiğini açıklamıştı.
Mevzuattaki tanıma göre uzaktan çalışma, işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında işini evinde veya teknolojik iletişim araçlarını kullanarak işyeri dışında yerine getirmesine dayanan çalışma biçimini ifade ediyor.
EVDE VE İŞYERİNDE ÇALIŞILACAK GÜNLER NASIL BELİRLENİYOR?
Uzaktan çalışma düzeninde çalışma süresi ve zaman aralığının iş sözleşmesinde belirtilmesi gerekiyor. Mevzuattaki sınırlamalara uyulması şartıyla taraflar çalışma saatlerinde değişiklik yapabiliyor. Bu nedenle haftanın belirli günlerinde işyerinde, diğer günlerinde ise uzaktan çalışma şeklindeki hibrit çalışma düzeninin uygulanabilmesi, tarafların iş sözleşmesi kapsamında belirlediği çalışma koşullarına bağlı bulunuyor. Çalışan ile işveren arasındaki iletişimin nasıl kurulacağı ve hangi zaman aralıklarında gerçekleştirileceği de taraflarca belirlenebiliyor.
UZAKTAN ÇALIŞMA SÖZLEŞMESİNDE NELER YER ALIYOR?
Uzaktan çalışmaya ilişkin iş sözleşmesinin yazılı yapılması gerekiyor. Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hükümler bulunuyor. Bunun yanında işveren tarafından sağlanan iş araçları ve ekipmanlar, bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler, işveren ile çalışan arasındaki iletişim yöntemi ve genel ve özel çalışma şartlarının da sözleşmede yer alması gerekiyor.
EKİPMANLARI KİM SAĞLIYOR?
Çalışanın uzaktan işini yerine getirebilmesi için ihtiyaç duyduğu malzeme ve iş araçları, sözleşmede aksi kararlaştırılmadığı sürece işveren tarafından sağlanıyor. İşveren, sağlanan araçların kullanım esasları ile bakım ve onarım koşullarını da çalışana açık ve anlaşılır şekilde bildirmekle yükümlü.
İş araçlarının işveren tarafından teslim edilmesi halinde, araçların çalışana teslim edildiği tarihteki bedellerini gösteren bir listenin hazırlanması ve çalışana yazılı olarak verilmesi gerekiyor. Liste iş sözleşmesinde veya sözleşmenin ekinde bulunuyorsa ayrıca belge hazırlanmasına gerek bulunmuyor.
ÇALIŞMA ALANININ GİDERLERİ NASIL KARŞILANIYOR?
Uzaktan çalışmanın yapılacağı mekânda işin niteliği nedeniyle özel bir düzenleme yapılması gerekiyorsa bu düzenlemelerin işe başlanmadan önce tamamlanması gerekiyor. Bu düzenlemeler nedeniyle ortaya çıkan maliyetlerin nasıl karşılanacağı ise çalışan ve işveren tarafından birlikte belirleniyor. Ayrıca işin yerine getirilmesinden kaynaklanan ve mal veya hizmet üretimiyle doğrudan bağlantılı zorunlu giderlerin tespit edilmesi ve karşılanmasına ilişkin hususların da iş sözleşmesinde düzenlenmesi gerekiyor.
FAZLA ÇALIŞMA İÇİN ÇALIŞANIN KABULÜ ARANIYOR
Uzaktan çalışanların mesai düzeni de yönetmelikte belirlenen kurallar kapsamında yürütülüyor. Çalışmanın gerçekleştirileceği zaman aralığı ve süresi iş sözleşmesinde yer alıyor. Fazla çalışma, işverenin yazılı talebi ve çalışanın kabulüyle, ilgili mevzuat hükümlerine uygun şekilde gerçekleştirilebiliyor. Dolayısıyla uzaktan çalışmanın işyerinden farklı bir ortamda yapılması, çalışma sürelerine ilişkin yasal kuralların ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
VERİ GÜVENLİĞİ İÇİN İŞVERENE SORUMLULUK
Uzaktan çalışma düzeninde işverenin sorumluluklarından biri de işyerine ve yapılan işe ilişkin verilerin korunması. İşveren, çalışanı verilerin korunması ve paylaşılmasına ilişkin işletme kuralları ile ilgili mevzuat hakkında bilgilendirmek ve verilerin korunması için gerekli tedbirleri almakla yükümlü. Korunması gereken verilerin kapsamı iş sözleşmesinde belirlenirken, çalışan da işveren tarafından veri güvenliğinin sağlanması amacıyla belirlenen kurallara uymak zorunda.
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ SORUMLULUĞU DEVAM EDİYOR
Çalışanın işini evinden yürütmesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliği kapsamındaki yükümlülüklerini ortadan kaldırmıyor. İşveren, yapılan işin niteliğini dikkate alarak uzaktan çalışanı gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri konusunda bilgilendirmek, eğitim vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve sağladığı ekipmanla ilgili gerekli güvenlik tedbirlerini almakla yükümlü.
HANGİ İŞLERDE UZAKTAN ÇALIŞMA YAPILAMIYOR?
Yönetmelik, bazı işlerin uzaktan çalışma kapsamına alınmasına izin vermiyor. Tehlikeli kimyasal ve radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi veya söz konusu maddelerin atıklarıyla çalışma ile biyolojik etkenlere maruz kalma riski bulunan işler bu kapsamda değerlendiriliyor.
Kamu kurumlarının hizmet alımı yoluyla gördürdüğü işler ile milli güvenlik açısından stratejik öneme sahip birim, proje, tesis veya hizmetlerde uzaktan çalışmanın uygulanıp uygulanmayacağına ise ilgili kamu kurum ve kuruluşu karar veriyor.
UZAKTAN ÇALIŞAN İŞYERİNE DÖNMEYİ TALEP EDEBİLİYOR
Çalışma ilişkisi başlangıçtan itibaren uzaktan çalışma şeklinde kurulabileceği gibi, işyerinde çalışan bir kişinin sözleşmesi tarafların anlaşmasıyla uzaktan çalışma sözleşmesine dönüştürülebiliyor. Uzaktan çalışmaya geçen işçi daha sonra yeniden işyerinde çalışmak için talepte bulunabiliyor. Bu talebin işveren tarafından öncelikli olarak değerlendirilmesi gerekiyor. İşyerinin tamamında veya bir bölümünde zorlayıcı nedenlerle uzaktan çalışmaya geçilmesi halinde ise çalışanın ayrıca talebi veya onayı aranmıyor.
ESNEK ÇALIŞMA TARTIŞMASI YENİDEN GÜNDEMDE
Uzaktan çalışma düzenlemesinin 2021'den beri yürürlükte olmasına karşın, esnek çalışma konusu 2026 yılında yeni açıklamalarla tekrar gündeme geldi. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, eylül ayında yaptığı açıklamada 15-29 yaş arasında eğitimde ve istihdamda olmayan gençleri hedefleyen programlar üzerinde çalışıldığını belirterek, bu gruplar için daha esnek çalışma modelinin gündemde olduğunu söyledi. Şimşek açıklamasında şu ifadeleri kullandı:
"Önümüzdeki dönemde genç nüfus 15-29 yaş nüfusu eğitimde ve iş başında olmayan nüfusu hedefleyen güçlü programlar öngörüyoruz. İşin reform boyutu var. Bu kategoriler için daha esnek çalışma modeli Türkiye'nin menfaatinedir. Onun için gündemimiz yoğun, inşallah bu konularda da ilerlemeye devam edeceğiz."
2027-2029 OVP'DE DE ESNEK ÇALIŞMA YER ALDI
Çalışma hayatına ilişkin başlıklar 2027-2029 Orta Vadeli Programında da yer aldı. Program, 6 Eylül 2026 tarihli ve 33362 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Programda iş ve yaşam uyumunun sağlanması ile çalışan verimliliğinin artırılması amacıyla çalışma günlerinin ayarlanması ve esnek süreli istihdam modellerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar öngörülüyor. Böylece mevcut uzaktan çalışma mevzuatının yanı sıra, çalışma günlerinin ve istihdam biçimlerinin daha esnek hale getirilmesine ilişkin politikalar da çalışma hayatının gündeminde yer almaya devam ediyor.
ESNEK ÇALIŞMA NE ANLAMA GELİYOR?
Esnek çalışma, çalışanların çalışma zamanı, çalışma yeri veya çalışma programının klasik sabit mesai düzeninden farklı biçimde organize edilebildiği çalışma modellerini kapsıyor. Uzaktan çalışma bu modellerden biri olurken; farklı çalışma saatleri, hibrit çalışma ve işin niteliğine göre düzenlenen farklı çalışma programları da esnek çalışma kapsamında değerlendirilebiliyor.
Dolayısıyla uzaktan çalışma ile esnek çalışma aynı kavramı ifade etmiyor. Uzaktan çalışma esas olarak işin nerede yapıldığıyla ilgiliyken, esnek çalışma çalışma zamanının, yerinin veya programının farklı biçimlerde düzenlenmesini kapsayan daha geniş bir çerçeveyi ifade ediyor.
