ABD ile İran arasında aylardır devam eden gerilimde dikkat çeken bir diplomatik süreç yaşanıyor. Washington yönetimi ile Tahran arasında sürdürülen temasların, savaşın sona erdirilmesi ve kapsamlı nükleer müzakerelerin yeniden başlatılması için kritik bir aşamaya ulaştığı belirtiliyor.
Beyaz Saray’a yakın kaynaklara göre taraflar, 14 maddelik kapsamlı bir mutabakat üzerinde anlaşmaya oldukça yakın. Sürecin en dikkat çekici yönü ise savaşın başladığı tarihten bu yana ilk kez tarafların ortak zeminde buluşmaya bu kadar yaklaşmış olması olarak değerlendiriliyor. ABD Başkanı Donald Trump da yaptığı açıklamalarda diplomatik temasların olumlu ilerlediğini söyledi. Trump, İran’ın anlaşma yapmak istediğini belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Onların asla nükleer silaha sahip olmasına izin vermeyeceğiz. Karşımızda anlaşma yapmak isteyen insanlar var. Ne olacağını göreceğiz.”
Trump ayrıca son 24 saat içinde İran konusunda “çok iyi görüşmeler” gerçekleştirildiğini ve anlaşmaya varılmasının mümkün olduğunu ifade etti.
TRUMP’TAN DİKKAT ÇEKEN “1 HAFTA” MESAJI
Fox News’e konuşan Trump, anlaşma konusunda iyimser olduğunu ancak sürece temkinli yaklaştığını söyledi. ABD Başkanı, sürecin ne kadar sürede tamamlanabileceğine ilişkin soruya ise oldukça net bir yanıt verdi: “Her şeyin tamamlanabilmesi için bir hafta.” Açıklama, Washington-Tahran hattında diplomatik takvimin hızlandığı yorumlarına neden oldu. Özellikle enerji piyasaları ve uluslararası kamuoyu, önümüzdeki günlerde İran’dan gelecek resmi cevaba kilitlendi.
HÜRMÜZ BOĞAZI’NDA GERİLİM SÜRÜYOR
Diplomasi trafiği sürerken sahadaki tansiyon ise tamamen düşmüş değil. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), Umman Körfezi’nde İran bayraklı “M/T Hasna” adlı yüksüz bir gemiye müdahale edildiğini açıkladı. Yapılan açıklamada geminin, İran kıyısındaki bir limana ilerlerken uluslararası sularda gözetim altına alındığı bildirildi. Washington yönetimi, operasyonun deniz ablukasının ihlal edilmesini önlemeye yönelik olduğunu savundu.
Öte yandan İran tarafı ise Hürmüz Boğazı’nda yeni güvenlik prosedürlerinin uygulanacağını açıkladı. İran devlet medyası, Devrim Muhafızları Donanması’nın ABD tehditlerinin azalmasının ardından güvenli geçiş sürecinin yeniden düzenleneceğini duyurdu. Ancak açıklamada “yeni prosedürlerin” ayrıntıları paylaşılmadı.
14 MADDELİK MUTABAKATTA NELER VAR?
Kulislerde konuşulan taslak anlaşma, yalnızca ateşkesi değil aynı zamanda İran’ın nükleer programını da kapsayan geniş bir çerçeve içeriyor.
Taslağa göre İran’ın:
- En az 12 ila 15 yıl boyunca uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması,
- Nükleer silah geliştirmeyeceğini resmen taahhüt etmesi,
- Yer altındaki nükleer tesis faaliyetlerini sonlandırması,
- BM müfettişlerine ani denetim yetkisi vermesi,
- Yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu ülke dışına çıkarması isteniyor.
Buna karşılık ABD’nin ise:
- İran’a uygulanan yaptırımları aşamalı kaldırması,
- Dondurulmuş milyarlarca dolarlık İran fonunu serbest bırakması,
- Hürmüz Boğazı’ndaki deniz ablukasını kademeli şekilde sona erdirmesi planlanıyor.
Taslakta ayrıca müzakerelerin başarısız olması halinde ABD’nin yeniden askeri operasyon ve abluka seçeneğine dönebileceği maddesi de yer alıyor.
İRAN CEPHESİNDEN ÇELİŞKİLİ MESAJLAR
İran yönetiminden gelen açıklamalar ise sürecin halen kırılgan olduğunu gösteriyor. Reuters’ın aktardığına göre İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, “Washington’un 14 maddelik teklifini değerlendiriyoruz” dedi. Ancak İran Meclisi’nden üst düzey bir isim, Axios’un yayımladığı taslak için sert ifadeler kullandı. İranlı yetkili, “Bu metin gerçeklikten çok Amerikan dilek listesine benziyor” değerlendirmesinde bulundu. Aynı yetkili şu ifadeleri kullandı: “Amerikalılar, yüz yüze görüşmelerde kazanamadıkları hiçbir şeyi savaşla kazanamayacak.”
İran’a yakınlığıyla bilinen Tasnim Haber Ajansı da teklifin bazı maddelerinin “kabul edilemez” olduğunu öne sürdü. Haberde, ABD medyasındaki açıklamaların Trump yönetiminin Hürmüz’de geri adım atmasını meşrulaştırma amacı taşıdığı savunuldu.
İSRAİL CEPHESİNDEN DİKKAT ÇEKEN AÇIKLAMA
Bölgedeki en kritik aktörlerden biri olan İsrail’den de sürece ilişkin dikkat çekici mesajlar geldi. Reuters’a konuşan İsrailli kaynaklar, Trump yönetiminin İran’la anlaşmaya bu kadar yaklaştığından haberdar olmadıklarını belirtti. Aynı kaynaklar İsrail’in olası bir çatışma genişlemesine karşı hazırlıklarını sürdürdüğünü ifade etti. Bu da Washington ile Tel Aviv arasında İran konusunda görüş ayrılıklarının oluşabileceği yorumlarını beraberinde getirdi.
“DESTANSI ÖFKE OPERASYONU” DURDURULDU
Trump yönetimi ayrıca Hürmüz Boğazı’ndaki askeri operasyonlara ilişkin yeni bir karar aldı. ABD Başkanı Donald Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada “Destansı Öfke Operasyonu”nun geçici olarak durdurulduğunu duyurdu. Trump açıklamasında şu ifadeleri kullandı:
“Abluka yürürlükte kalırken anlaşmanın imzalanıp imzalanmayacağını görmek için operasyonun kısa süreliğine durdurulması konusunda karşılıklı anlaşmaya vardık.”
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da Beyaz Saray’da yaptığı açıklamada operasyonun hedeflerine ulaştığını savundu. Rubio, “Destansı Öfke Operasyonu sona erdi. Yeni bir olay yaşanmasını istemiyoruz” dedi.
HÜRMÜZ KRİZİ KÜRESEL EKONOMİYİ SARSTI
Küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nda yaşanan kriz, dünya ekonomisini de ciddi şekilde etkiledi. Boğazdaki fiili kapanma nedeniyle petrol fiyatları sert yükselirken, dünya genelinde enflasyon endişeleri yeniden gündeme geldi. Özellikle enerji ithalatçısı ülkeler gelişmeleri yakından takip ediyor. Uzmanlara göre olası bir ABD-İran anlaşması, yalnızca Orta Doğu’daki askeri tansiyonu düşürmeyecek, aynı zamanda enerji piyasalarında da rahatlama sağlayacak.
İRAN HEYETİNDEN ÇİN TEMASI
Diplomatik süreçte dikkat çeken bir diğer gelişme ise İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin Çin ziyareti oldu. Arakçi, Pekin’de Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi ile bir araya geldi. Bu ziyaret, ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta başlattığı savaş sonrası İran’ın Çin’e gerçekleştirdiği ilk üst düzey temas olarak kayıtlara geçti. Uzmanlar, dünyanın en büyük petrol ithalatçısı olan Çin’in enerji güvenliği nedeniyle sürece doğrudan dahil olmaya başladığını değerlendiriyor.
BÖLGEDE TANSİYON DÜŞMÜŞ DEĞİL
Diplomatik ilerleme sinyalleri verilse de bölgede askeri hareketlilik sürüyor. İran’ın güneyindeki Keşm Adası’nda hava savunma sistemlerinin keşif dronları ve küçük insansız hava araçlarına karşı devreye girdiği açıklandı. Yetkililer bölgede herhangi bir hasar meydana gelmediğini bildirdi.
