Kongrenin toplandığı dönemde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti’nde İktisat Vekili (Ekonomi Bakanı) olarak görev yapan isim Mahmut Esat Bozkurt idi. Kurtuluş Savaşı’nın hemen ardından gerçekleştirilen kritik buluşma, siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla taçlandırılması hedefinin somut adımlarından biri oldu. İşte detaylar...
İZMİR İKTİSAT KONGRESİ NEDİR, NE ZAMAN TOPLANDI?
İzmir İktisat Kongresi, 17 Şubat – 4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir’de, o dönem “Banka-Han” olarak bilinen binada gerçekleştirildi. Toplantıya Türkiye’nin dört bir yanından gelen toplam 1135 delege katılım sağladı. Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinden oluşan delegeler, savaş sonrası yıkıma uğramış ülke ekonomisinin nasıl ayağa kaldırılacağını tartıştı.
Kongre, Lozan Barış Antlaşması henüz imzalanmamışken, yani Türkiye’nin uluslararası statüsünün kesinleşmediği dönemde yapıldı. Bu yönüyle, yeni devletin ekonomik vizyonunu dünyaya ilan eden önemli bir adım oldu. Kongrenin başkanlığına ise Milli Mücadele’nin önemli komutanlarından Kazım Karabekir seçildi.
MAHMUT ESAT BOZKURT KİMDİR?
Kongre sırasında İktisat Vekili olarak görev yapan Mahmut Esat Bozkurt, Cumhuriyet’in kuruluş sürecinde ekonomi ve hukuk alanında etkili isimlerden biri oldu. 1892 yılında Kuşadası’nda doğan Bozkurt, İsviçre’de hukuk eğitimi aldı. TBMM’de milletvekilliği yaptı ve 1922–1924 yılları arasında İktisat Vekilliği görevini yürüttü.
13 Şubat 1923 tarihinde yaptığı açıklamada kongrenin “hükümetin delaletiyle” toplandığını belirten Bozkurt, amacın ülkenin ekonomik ihtiyaçlarını birlikte değerlendirmek ve farklı üretim kesimlerini bir araya getirmek olduğunu vurguladı. Daha sonraki yıllarda Adalet Bakanlığı görevini de yürüten Bozkurt, özellikle 1926 tarihli Türk Medeni Kanunu’nun kabul sürecinde önemli rol üstlendi.
İZMİR İKTİSAT KONGRESİ NEDEN TOPLANDI?
Kurtuluş Savaşı askeri zaferle sonuçlanmış olsa da, ekonomik yapı büyük ölçüde tahrip olmuştu. Osmanlı döneminden miras kalan kapitülasyonlar ve yabancı imtiyazlar ekonomik bağımsızlığın önünde engel olarak görülüyordu. Kongrede, bu ayrıcalıkların kabul edilemeyeceği açık şekilde ortaya kondu.
Ele alınan başlıca konular arasında kredi sistemi, üretimin düzenlenmesi, gümrük politikaları, vergi reformu ve ulaştırma altyapısı yer aldı. Delegeler tarafından hazırlanan ve “Misak-ı İktisadi” olarak anılan esaslar kabul edilerek ekonomik kalkınmanın temel ilkeleri belirlendi.
İZMİR İKTİSAT KONGRESİ'NDE ALINAN KARARLAR
İzmir İktisat Kongresi kararları, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki ekonomi politikasına yön verdi. Öne çıkan başlıklar arasında yerli hammaddelere dayalı sanayinin kurulması, küçük üretimden fabrikalaşmaya geçilmesi ve milli bankaların oluşturulması yer aldı. Özel girişimin desteklenmesi esas alınırken, özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin devreye girmesi benimsendi. Böylece ilerleyen yıllarda uygulanacak olan karma ekonomi modelinin temelleri atıldı.
Kongrede ayrıca 1925 yılında kaldırılacak olan “aşar vergisi” konusunda da görüş birliği sağlandı. Osmanlı’dan miras kalan bu verginin kaldırılması, özellikle köylü üzerindeki mali yükü hafifletmesi bakımından kritik bir adım oldu.
İZMİR İKTİSAT KONGRESİ VE AMAÇLARI
Kongrenin açılışına Sovyet temsilcilerin davet edilmesi, Türkiye’nin dış politikada denge arayışını da yansıtıyordu. O dönem Ankara Hükûmeti, hem Batı ile Lozan görüşmelerini sürdürmekte hem de ekonomik bağımsızlık konusunda net bir duruş sergilemekteydi.
İzmir’in kurtuluşundan yaklaşık beş ay sonra düzenlenen kongre, askeri mücadelenin ekonomik vizyonla tamamlanması anlamına geldi. Delegelerin her kazadan seçilmesi ve toplumun farklı kesimlerinin temsil edilmesi, yeni devletin ekonomik kararlarını tabana yayma çabasını gösterdi. Ancak tarım işçilerinin yeterince temsil edilmediği yönünde eleştiriler de tarihsel kayıtlara geçti.
